२००९ देखी मेन्याङबो कल्याणकारी संघ युकेको स्थापना भएको हो साथै यो वेव पेज पनि उक्त वर्ष देखिनै स

वंशजको एकता नै समाजको वलियो शक्ति हो |

                                                                                                                                                          Copy by-Menyangbo D

                                                                                                                                                              copy by-Menyangbo D

                                                                                                                                           Copy-Menyangbo D

 
(येबा भाषामा)

संसारको सृष्टि मानव उत्पति (मुन्धुम्)

By:Sindholung Theba

Saturday, 27 March 2010 at 08:48

ए....आल्ल लाःसा लाम्धेतमा यधः लःरेरो //लाङःसा लाङ्भो,रे यधः लःरेरो ///तान्छो ता,रेरो साक्नांम ता,रेरो सेन्दाङ फाङ्सिङ्लो कुलाङ् फाङसिङ्लो //मियाःसोःरेरो कुनाम् सोःरेरो ///तान्छो ता,रेमु साक्नांम ता,रेमु //तरङ् सोःरेरो ताङ्साङ् सोःरेरो //थाबु सोःरेरो सिङलाङ् सोःरेरो //कोइ सोःरेरो फाङजंङ् सोःरेरो //लोक्फा मेसोरे कुबु मेःसोरे //यासाः मेसोःरे योङली मेसोःरे //योङलिङ सोःरेरो नुःसा सोःरेरो// खाम्बुकचङमेओ चिङजिक सोःरेरो //लिङबुक चङमेओ था,बा सोःरेरो //सिम्बुक चङमेओ असेःक सोःरेरो //याम्मु तुतु नाम्धेकपे तुम्याङ नाम्धेकपे //सावाः नाम्धेकलो येहाङ नाम्धेक्लो //तुङ्गुःत नाम्धेकलो सिङ्बुन नाम्धेक्लो //नालि नाम्धेक्लो थाङबेन नाम्धेक्लो //सिसा नाम्धेक्लो मेन्छिन् नामधेक्लो //हेन्जीरी नाम्धेक्लो हेम्बङवा नाम्धेक्लो //केधेक मुरीःरो नाम्धेक लोरिरो //केधेके माङ्लो नाम्धीके माङ्लो //सेघाप्मि सोःरेरो सेगेरा सोःरेरो //कोचो सोःरेरो खिया सोःरेरो //तान्छोः ता,रेरो साक्नांम ता,रेरो //थोजिरी मासे थोबाङ्बासे //थो सदुङ साम्बासे लेप्मु साम्बासे //थिली लुङमाए थाम्देन लुङ्माए तेत्लेरेबा हाः तेन्जी येप्पाहा //तेत्लेरेगमु तेन्छाम् मुक्पाहाः //सिदेन्देम्बाहा याःदेन्ादेम्बाहाः
सुङ्गेत्लीङ्बाहाः ताङ्गेत्लीङ्बाहाः //लेक्वा केधक्सुरो चम्योक केधक्सुरो //लेक्वा थक्सेनीः चम्योक थकसेनी //थाङगेतलुङ् माङ्से लाङ्गेतलुङ् माङ्से //तइतमाः माङ्से नाम्थामा माङ्से //तइत्ामाः माङ्लो नाम्थामा माङ्लो //केधिके माङ्से नाम्ध्ोके माङ्से //केधेके लोरीरो नाम्धीके लोरीरो //साक्फाङ मेल्लए येरिप् मेल्लए
फुङ्फाङ् मेल्लए याक्नाम् मेल्लए //चिल्लि मेन्थाए नारा मेन्थाए //थो सोधुङ् हाङ्बाए लेप्मु हाङ्बाए
किधिक लोरीरो नाम्धेःक् लोरीरो //थिलि लुङ्माए नाङ्देन लुङ्माए //वाशाः थःेएरो यो लाम थेःएरो
आङ्सु कित्छेरो नुबुन कित्छेरो //साजु येइगे इङमी येइगे //थो सोधुङ् हाङ्बाए लेप्मुहाङ्बाए
थामेरा गर पाःनु यम्बाएआखोग... //सेवा थाङिगे सेन्दो थाङिगे //निङ्गुति याङ्लो सोदिम्मा याङ्लो
थिलीङगे याङ्लो नावाप्मा याङ्लो //सेन्दीमा याङ्लो सोगीप्मा याङ्लो //नालि युरुम्बे ए कुजेम युरुम्बे
तुङगुली माङ्ङे मेन्छीम्मा माङ्ङे //सेजो यःेइरो इङमी येःइरो //इक्साआङ होप्लो खाम्बेःक् आङ होप्लो
त्ारङ्ङाङ् होप्लो ताङसाङ्ङाङ् होप्लो //आःत्तिया नेरो मुसुन्ने नेःरो //मुहोप्लुङ नेःरो खाहोप्लुङ नेःरो
लाःसा फामारो तुङ्हिक्लकः नेःरो //नाम्सा फामाग तुङ्हिक्लकः नेःरो //तुङ्हिक लिप्सीङ्ङाङ् पाङ्हिक हिप्सीङ्ङाङ् //तुङहिके माङ्लो पाःङहिके माङ्लो //आत्तीया माङ्थिक मुसुन्ने माङ्थिक
मुसुन्ने माङ्लो खेसुन्ने माङ्लो //थाप्साङ लन्देरो लदेन्ा लन्देरो //तुङगुङ्ङाङ् होप्लो वरङ्ङाङ् होप्लो //मुहोप्लुङ नेःरो खाहोप्लुङ् नेःरो //लाङःमेम्बत माङ्लो लाङःधुति माङ्लो //हुक्मेन्बत माङ्लो हुक्थुति माङ्लो //थाप्साङ लन्देरो लादेन लन्देरो,
खन्हा.....
ममुङ्गा माङ्लो खाउङगा माङ्लो //थाप्साङ लन्देरो लदेन लन्देरो //नेन्जुम इरेल्ले निङ्वा इरेल्ले //नेन्जुमरक फक्तेरो निङ्वारक फक्ते //थाप्साङ नुःमाहाः लदेन नुःमाहाः //उपाङगेक माङ्लो पुपाङगेक माङ्लो //थाप्साङ लन्देरो लदेन लन्देरो //पेली मेफाक्सीङ योबान मेफाक्सीङ //ति,मेन्न नेमेःमु वारङ नेमेःमु //मुहोप्लुङ लःनेः

खाहोप्लुङ लःनेः //साप्मा मेलन्लोः कुमाङ मेलन्लोः //आजुनु माङ्थिक आलेखा माङ्थिक //थाप्साङ लन्देरो लदेन लन्देरो //नेन्जुम इरेल्ले निङ्वा इरेल्ले //नेन्जुमरक फक्तेरो निङ्वारक फक्ते //खाम्बुकःताक माङ्लो येप्पुङताक माङ्लो //थाप्साङ लन्देरो लदेन लन्देरो //नेन्जुम इरेल्ले निङ्वा इरेल्ले //लासाः फामारे तुङ्हिक् लःनेःरो //नाम्सा फामारे तुङ्हिक् लःनेःरो //इजोमपोक माङ्थिक इदाखा माङ्थिक //थ्ााप्साङ लन्देरो लदेन लन्देरो //मुहोप्लुङ् लःनेः खाहोप्लुङ् लःनेः //नेन्जुम इरेआङ निङ्वा इरेआङ //नेन्जुम फक्तेल्ले निङ्वा फक्तेल्ले
साप्मा तुम्बुमा कुमाङ तुम्बुमा,
कुजेक............
साप्माःरक यम्माःआः कुमाङ लः यम्माआः //सावारा माङलो येत्तुके माङ्लो //थाप्साङ लन्देरो लदेन लन्देरो// ति,मेन नेःमेओ वारङ नेमेःओ //नेन्जुम इरेरो निङ्वा इःरेरो //नेन्जुम मु फक्तेरो निङ्वामु फक्ते //अथिनलुङ् माङ्लो फःफलुङ् माङ्लो //चाङ्घीप्मा माङ्लो थोबुमा माङ्लो //चाङघी थाङेल्ले थोबु थाङेल्ले //तरङ् चम्माआः ताङ्साङ् चम्माआः //थो हुक्सो खेक्तेथो ताःङे खेक्थेथो //नावारा माङ्लो चगप्लुङ् माङ्लो //थापसाङ लन्देरो लदेन लन्देरो //सिक्कुम् मेदेसे निङ्वा मेदेसे //खाम्बुदाक माङ्नु येप्मुदाक माङलो //इजुम्बो माङ्नु इदाखा माङ्लो//इजोङ खिङ्खुसी इदाःक् खिङ्खुसी //नेन्जुम इरेओ निङ्वा इरेओ //मुमुलुङ माङ्लो खालोकलुङ् माङ्लो
थाप्साङ् लन्देरो लदेन लन्देरो ,
कुचाः........
तुङगुःताङ् होप्लो वारकाङ् होप्लो //आल्ल तिमेन् नेःमेमु वारङ नेःमेमु //तुङगुःताङ होप्ते वारकाङ् होप्ते //लेक्वागः केःरे थिकतक कः केःरे //तुङगुःत मेन्नेरो वारक मेन्नेरो //नावा मेःयारेन खेम्सीङ मेःयारेन //थक्लुङ मेबोक्सेन् काबे मेबोक्सेन् //तुङगुतःताङ् मेन्नेरो वारकाङ् मेन्ने //साप्पा तुम्बुमा माङ्ले तुम्बुमा //चिल्लि मेनेत्छीङ् नारा मेनेत्छीङ् //साप्माः होपरीक्वा माङ्ले होम्रीक्वा //लेक्वाग थेःएरो सुम्वाक्ला थेःएरो ,
खेन्नीन्ग.................
तुङगुःत् नेन्छीङ्लो वारक नेन्छीङ्लो //तुङगुःत् मेगेत्नेन् वारक मेगेत्नेन् //साप्मा आङ साःहा माङ्नुआङ साःहा सिक्कुम् मेदेस्याङ् निङ्वा मेदेस्याङ् //सुराइमाग ताङ्नी मेदेसे //साप्पा होम्रीक्वा माङ्ले होम्रीक्वा //पुपु रुक्वामा पुःना थेःएल्ले //सावाग माङ्लो थिक्लाङनी माङ्लो //नावारा माङ्लो निलाङनु माङ्नु //नावारा माङ्लो सुम्लाङमु माङ्लो //नावाग माङ्लो लिलाङनु माङ्लो //थाप्साङ मेलन्दे लदेन मेलन्दे //तुङगुःत् मेःयो,रु व्ाारक मेःयो,रु थिक सुम्मा माङ्लो निसुम्मा माङ्लो //सुम्सुम्मा माङ्लो लिसुम्मा माङ्लो //तुङगुःत् मेःयो,रु व्ाारक मेःयो,रु
तुङगुःत् मेगेत्नेन् वारक मेगेत्नेन् //सावारा मेल्यः येत्थेगेक मेल्यः //सावारा मेल्यः येत्तुङगेक मेल्यः //यात्ता खोत्तेरो यामेन खोत्तेरो //खाप्मा मुरील्लो याःमेन मुरील्लो //पुपुरुप्माबे पुत्माङला सेल्ले //कुमाक्ला माङ्से कुभरा माङ्सी
कुहेल्ला माङ्से कुहिक्ला माङ्सी //सिङधुङ मेबोक्से कसे मेबोक्से //यो सिङ्धुङ् लेथाम्माः कसे लेथाम्मा पाधुङ्ङाङ पोक्से लेङाआङ पोक्से //पाङगानु ङानु माङ्गानामाआः //यो चफत खेङारो थुङ्वा खेक्ङारो //यो सेङानु ङानु ङेङानामानु //पाधुङ मेबोक्से लेक्ङा मेबोक्से //तुङगुःत मेगेत्नेन् वारक मेगेत्नेन् //सावारा मेल्यः येत्तुङगेक मेल्यः ,
यो.............
पेगेक नाम्बित्लो फेङवा नाम्बित्लो //हुक्सोत लिबुल्ले ताङे लिबुल्ले //फःजीयेङ पित्तथीक माक्चीयेङ पित्थीक
थाप्साङ लन्देरो लदेन लन्दरो //तुङ्गुन मेगेत्नेन् वरक मेगेत्नेन् ///सावारा मेल्ले येत्तुङगेक मेल्ले //चुगेक नुगुल्ले चुक्वा नुगेल्ले //हुक्सो फिन्दुल्ले ताङे फिन्दुल्ले //सावाग थेःएरो नुवरक थेःएरो ,
खभ्याङ.................
तुङगुःत् योःरु रो वारक योःरु रो //कुचेक तुङगुःत् मेगेत्नेन् वारक मेगेत्नेन् //पःेगेत नाम्बिम्म्ाा फेङवा नाम्बिम्मा //सावारामेल्य येत्तुङगेक मेल्ले //हुक्सो लिबुल्ले ताङे लिबुल्ले //सावारा माङ्लो लिधेके माङ्लो
अजुनी माङ्लो आलेखा माङ्लो //थाप्साङ लन्देरो लदेन लन्देरो //लेःकवाग केःरेरो निःदक,कः केःरेरो
तुङ्गुःत् मेगेत्नेन् वारङ मेगेत्नेन् //नेन्जुम लिबुआङ निङ्वा लिबुआङ //साप्माः मेलन्दे कुमाङ मेलन्दे,
कङग....................
नेन्धकाङ् माङ्लो इमीकताङ माङ्लो //याम्मु थाप्साङ लन्देरो लदेन लन्देरो //तकतीगेक माङ्थीक याङथीगेक माङ्थीक //थाप्साङ लन्देआङ लदेन लन्देआङ //याम्मु हुक तगेक माङ्लो लाङ तखेक माङ्लो //थाप्साङ मेलन्दे लदेन मेलन्दे //नेन्जुम इरेमु निङ्वा इरेमु //नेन्जुम फक्तेल्ले निङ्वा फक्तेल्ले //साप्मा रक मेःलन कुमाङ लःत मेलन //अलौटा माङ्लो जालौटा माङ्लो //कुनुभी माङ्लो नियारा माङ्लो //एम्बीसो माङ्लो कुसङङाङ् माङ्लो
थ्ााप्साङ् लन्देआङ लदेन लन्देआङ् //तुङ्गुःत नेमेप्मु वारक नेमेप्पु //साप्मा नाम्फेरो माङ्ले नाम्फेरो
खःयो........
साप्मा मेनाम्सीङ् कुमाङ मेनाम्सीङ् //लाङ्बन मेबिसीङ चाःसाक मेबिसिङ //साप्मा फोक्वाबेन माङ्ले फोक्वाबेन
नेन्धकाङ माङ्लो इमेत्ताङ माङ्लो //सिक्कुम् मेमुत्छु निङ्वा मेमुत्छु //लाङ्बन मेम्बुरुन चाःसाक मेम्बुरुन यङ्सङ तेसुल्ले थुक्वा तेसुल्ले //कुनुरी माङ्लो पाक्वादेन माङ्लो //थाप्साङ लन्देरो लदेन लन्देरो //यङ्सङ तेसुल्ले थुक्वा तेसुल्ले //कुनुरी माङ्लो सिक्वादेन माङ्लो //थाप्साङ लन्देरो लदेन लन्देरो //याम्मु सिक्कुम् तेःसेआङ निङ्वा तेःसेआङ //सुःहन थान्देरो मिक्सो थान्देरो //चुल्लाफि माङ्लो लाफियक माङ्लो //खेल्लाफी माङ्लो लाफियक माङ्लो //थाप्साङ मेलन्दे लदेन मेलन्दे //सिक्कुम् मेदेसे निङ्वा मेदेसे //नन्ेधक्काङ् माङ्ङाः इमेत्ताङ माङ्लो //साप्मा फोक्वाबेन माङ्ले फोक्वाबेन //सिक्कुम् आःमुछुम निङ्वा आःमुछुम //खल्ले यङ्सङ तेसुवा थुक्वा तेसुवा //सिक्कुम् मेदेसे निङ्वा मेदेसे //याम्मु सुहेन मेधान्दु मिक्सो मेधान्दु //तकतिगेक माङ्ङेन याङनिगेक माङे्न //आधुङ तो,रेरो येप्पो थिङधुङसिङ ,
आम्मु.......
साङलेरेगमु फाङफो थिङधुङसिङ //आन्दुङ तो,रेरो येत्फो थिङधुङसिङ //साङगारेःगमु फाङफो थिङधुङसिङ   सिगी लेक्तुङलो सःसा, लेक्तुङलो //याङसिङ लेक्तुङलो थक्नु लेक्तुङलो //सेजो येम्सीङलो इङमी येम्सीङलो,
आन्दान् ....
नेन्धकाङ माङ्ङेन् इमेत्ताङ माङेन् //सेवा मेधासु सेन्दो मेधासु ,
आङगा....
सिक्कुम् आगमुछे निङ्वा आङ आगेमुछे //साप्मा लत्तुङसिङ कुमाङ लत्तुङसिङ //लेक्वाग केःरेरो सुम्तकगः केःरेरो
तुङगुःताङ केत्लो वारकःकाङ् केत्लो //तुङगुःत् नेमेप्मु वारक नेमेप्मु //तुङगुःत् पुथुङवा वारक पुथुङवा //साप्मा तुम्बुरे माङ्नु तुम्बुरे //हुक्सो मेगेङ्सुआङ ताङे मेजेक्सुआङ //पुपुनामारे पुप्मालासेल्ले //ताबु थिक थाङेरो सिङफेक थिक थाङे //यो सत्थु सिङमारो इलामभो सिङमा //चाङघीरक थाङेरो थोबुरक थाङेरो //थो चाङघी केरेल्ले थोबु केरेल्ले //लेक्वा मेआत्तुरो नुबो मेआत्तु //साप्मा तुम्बुरे कुमाङ तुम्बुरे //थिक्लाङ कुलाङेन कुन्थे कुलाङङेन
यो तिमेन मेदेसुरो हङ्गङ मेदेसु //थिक यगु लाङलो कुङघेगु लाङलो //तिमेन मेलान्दु हङ्गङ मेलान्दु //चभतलक लन्लो थुङवारक लन्लो //थिकचोगु लाङङेन कुनघेगु लाङङेन् //सिन्युक मेदेसु मुदेन मेदेसु //इक्साआङ लाङलो खाम्बेकःकाङ् लाङलो //थिकसु कुलाङेन् कुन्धे कुलाङङेन् //तइ मेदेसु नाङगेन मेदेसु ,
याम्मु....
साप्मा आङ लाङलो माङ्नुआङ लाङ्लो //थिकचु कुलाङेन् कुन्धे कुलाङङेन् //तई मेदेसु नाम्धा मेदेसु //साम्मेत्ताङ लाङलो केजङ भो लाङलो //थाङगेत मेदेसु लाङगेत मेदेसु //मुदाङ लाङ्लाङलो लिङ्लाङबेत लाङ्लो खेन्छा//थिकताङ कुलाङमेन् कुन्धे कुलाङमेन् //इक्सा ओतारो खाम्बेःक् ओतारो //त्ारङ्बी ओताआः खाम्बेःक् ओतारो //हुक्सो मेजोगु ताङेः मेजोगु //साप्मा तुम्बुरे कुमाङ तुम्बुरे //याम्मु तुङगुःत् नेमेप्मु वारक नेमेप्मु ,
आन्दान..

कुभरा माङ्हा कुहेल्ला माङ्हा //कुहिक्ला माङ्हा कुमाक्ला माङ्हा //सिन्धु तुम्भुमा कसे तुम्भुमा //सुहेन मेजक्तुआङ मिःक्सु मेजक्तुआङ //नेत्ती मेभत्छु उङगा मेभत्छु //नेत्ती मेभत्छु इम्साङ मेभत्छु //तुङगुन मेइक्सु वरङ मेइक्सु ,
कङग......
साम्मेतरक लन्देरो केजङलक लन्दे //तुङगुःत् मेइक्सु वारक मेइक्सु //तुङगुःत् फक्तेआङ वारङ फक्तेआङ  खाःमित रक लन्दे थुम्बुरक लन्दे //तुङगुःत् मेइक्सु वारक मेइक्सु //नेन्जुम फक्तेल्ले निङ्वा फकतेल्ले ,
आम्मु......
साम्मारक मेलन कुमाङ्रक मेलन् //आम्मु तुङ्गुःत् मेइक्सु वारक मेइक्सु //हाधुङ मिसोतरो लेङा मिसोतरो
हाधुङ लाप्सोहा लेङा लाप्सोहा //याम्मु हाधुङ थेगेक्लो लेङा थेगेक्लो //हुक्सो थिसुल्ले ताङे थिसुल्ले
तुङगुःत् नेमेप्मु वारक नेमेप्मु //हाधुङ मुन्देरो लेङारक मुन्दे //वाःया पोक्मेल्लो लुप्ली पोक्मेल्लो
सिगुक लिप्मारो थाप्साङ लन्देल्ले //थेरुप लिप्माआङ थाप्साङ लन्देरो //याम्मु तुङगुःत् मेइक्सु वारक मेईक्सु
नेन्जुम फक्तेल्ले नेङवा फक्तेल्ले //तुङगुःत्रक फक्लो वारकःलक फकः //आम्मु मुधुङ पिन्देरो खेसे पिन्देरो
मुधुङरक लन्दे खेसेरक लन्दे //तुङगुःत् मेइक्सु वारक मेइक्सु //सेन्दाङआङ लन्दे कुला आङ लन्दे
आम्मु तुङगुःत् मेइक्सु वारक मेइक्सु //याम्मु तुङगुःत् फक्तेल्ले वारक फक्तेल्ले //मियारक लन्दे कुनामरक लन्दे
आम्मु तुङगुःत् मेइक्सु वारक मेइक्सु //साप्मारक मेलन कुमाङरक मेलन //लाओति मानु कुम्भानी मानु
थाप्साङ लन्देरो लादेन लन्देरो //तुङगुःत् मेइक्सु वारक मेइक्सु //याम्मु तुङगुःत् फक्तेल्ले वारक फक्तेल्ले ,
याम्मु.....................
नेन्जुम काङसिङआङ नेङवा काङसिङआङ //चुङजी हाङ्बारो येत्छी हाङबारो //थाप्साङ लन्देरो लदेन्ा लन्देरो
साप्मा चुङजीरो माङ्ले चुङजीरो //थाप्साङ मेलन्दयाः लादेन मेलन्दे //याम्मु तुङगुःत् मेइक्सु लादेन मेइक्सु
तुङगुःत् फक्तेल्ले वारक फक्तेल्ले //आम्मु साम्मारक मेलन् कुमाङ्ःलक मेलन् //यो तागेरामाथिक निङ्वा फुमाथिक //थाप्साङ लन्देरो लदेन लन्देरो //थोसु वारकमा साङखी वारकमा //योसु वारक लिङखी वारक ,
ना...............
मिकचुमःजुम वारक मिक याःया वारक //ताप्पेसो वारक लेरङ् याः वारक ///तुङगुःत् पिन्देरो वारक पिन्देरो
इक्साग होप्लो खाम्बेःकाङ होप्लो ///इक्सा ओतान खाम्बेःक् ओतान ///च्ाभत खोतान थुङवा ओतान
हुक्सो किःरेल्ले ताङे किःरेल्ले //हुक्सो मेनाप्सु ताङे मेनाप्सु //पुपुरुप्माग पुप्मा लासेल्ले //कुभिङला माङ््हाः कुमाक्ला माङ्हाः //हुक्सो सिप्तुल्ले ताङे सिप्तुल्ले,
आम्मु.............
नेत्तीथीक थाङे फुङफेत थिक थाङे //कुनुरी फुङलो साम्जिरी फुङग //नेत्ती थाङेरो फुङफेत थिक थाङे
तुन्गुःत् नेमेप्मु वारक नेमेप्मु //हुक्सो सिक्तुल्ले ताङे सिक्तुल्ले //थाबु थिक लिङसे सिङसे थिक लिङसे,
ना..............
सुम्दाङ यो सिङमा याङमी यो सिङमा //थाप्साङ लन्देनन् लादेन लन्देनन् //सिक्कुम् मेदेस्ो निङवा मेदेसे
लेक्वाग केःरे ङादक नी केःरे //इक्साग होप्लो खाम्बेःक् होप्लो //साप्मा तुम्बुमा माङ्ले तुम्बुमा //सिक्कुम् मेदेसे निङ्वा मेदेसे //सुहेन मेधान्छु मिक्सो मेधान्छु //पेली मेवान्छीङ् योबा मेवान्छीङ् //फजीयाङ पिःतेन् माक्चीयेन पिःतेन् //चफत मिसेआङ थुङवा मिसेआङ //चफतःलक थुङेरो थुङवानी थुङे //काप्वा लाक्सीङ्ङाङ् यामेत लाङसिङ् //काप्मा मुरीङग यामेत मुरीङग //हुक्सो लुगेल्य ताङे लुगेल्ले //इक्सा यरङलो खाम्बेःक् यरङलो
हुक्सो नेन्छीङ्लो ताङे नेन्छीङ्लो //पेली मेबारे योबा मेबारे //इक्सा मेगेत्नेन् खाम्बेःक् मेगेत्नेन् //याङसा चोगुम्मा कुन्धे चोगुम्मा //थाबु केधाङबेन सिङ्से केधाङबेन //मिनुरी सिङ्नु साम्जिरि फुङ्नु //थिक फेक्वा चाःमा तेल्लेक लन्देरो //निफेक्वा चाःमा पोरोकलक थाङे //सुमफेक्वा चाःमा थाङ्थाङ् लन्दे //लिफेक्वा चाःमा थोथोरक के,रे
याम्मु सिक्कुम् मेदेसे निङवा मेदेसे //सिन्युक रक खुक्तु मुदेनरक खुक्तु //तिमेन खुक्तुरो वारङ ङाङ् खुक्तु //तइ खुक्तुरो नाङगेन नी खुक्तुरो //तइ खुक्तुरो नाम्धा नी खुक्तुरो //थाबु फेक्तेरो सिङ्से फेक्तेरो //नेत्तीआङ फेक्ते फुङफेःआङ फेक्ते //सिक्कुम् देःसेल्य निङ्वा देःसेल्य //मिनु दिपारो चाम्बु दिपारो //सिक्कुम्रक मःये निङ्वारक मःये://फःजीयाङ पिःतेन् माक्चीयाङ पिःतेन् ,
याम्मु......
चभत मिःस्ोआङ थुङ्वा मिःसेआङ //थुङ्थुङ केसबेन थोःएत केसबेन //इक्सा तनारो खाम्बेःक् तनारो
त्ारङ् दिङ तना ताङ्साङ्दिङ तना //त्ानाः सामाग तोदिङ नेस्सेरो //इक्सा मेगेत्नेन् खाम्बेःक् मेगेत्नेन्
याङसा चोगुम्मा कुन्धे चोगुम्मा //सुहेन हिक्सेल्ले नेबो हिक्सेल्ले //फःजीयेत पिःतेन् माक्चीयेङ पिःतेन्
याम्मु वःया लन्देरो नामधिङ्गोमा लन्दे //लेक्वा थक्तुम्लो चम्योक थक्तुम्लो //इक्सा मेगेत्नेन् खाम्बेःक् मेगेत्नेन्
याम्मु सुम्दाङ यापामु तकमि यापामु //था,बु पत्छेल्ले सिङ्से पत्छेल्ले //फःजीयाङ पिःतेन् माक्चीयाङ पितेन्
सुहेन हिक्सेल्ले मिःसेन हिक्सुल्ले //खागिया पु रो मागिया पु रो //याम्मु कुङिला पु रो कुरोथि पु रो
थुक्फा मेलन्दे कुबु मेलन्दे //थुक्फुआङ साःअ कुबुआङ साःअ //लाप्सो सामागः फेतफेत मेहिप्तु //मिसो सामागः फेतफेत मेमेत्तु //पुपुरुप्माग पुप्ना थेयेल्ले //लिजुम हेःरेरो लिफोक हेःरेरो //साम्जिक् पोक्मारो मुन्धुम् पोक्मारो
थो सधोङ लाःरेल्ले लेत्मु लाःरेल्ले //लेक्वा थक्तुम्मा चम्योक थक्तुम्मा //लिजुम हेःरेरो लिफोक हेरेल्ले //हिल्ली पोक्मा हाः मति पोक्मा हाः //साम्याङ पोक्मा हाः युप्पा पोक्मा हाः //मुधिङ पोक्मा हाः सकङ पोक्मा हाः
मिनु पोक्मा हाः वदोक पोक्मा हाः //मिनु पोक्मा हाः मेन्जा पोक्मा हाः //इक्सा मेगेत्नेन् खाम्बेःक् मेगेत्नेन्
याङसाः चोगुम्माः कुन्धे चोगुम्मा //वधिनलुङ् माङ्ङीन् फफतलुङ माङीन् //तरङ् चम्फामा ताङ्साङ चम्फामा
हुक्सो खेक्तेल्ले ताङे खेक्तेल्ले //तरङ्ग पोक्सेरो ताङ्साङ्ङ पोक्से रो।

संसारको सृष्टि मानवको उत्पति मुन्धुम् – भाग-2

इक्सा मेन्नेगः खाम्बेःक् मेन्नेगः //ना:वा मेयाःरेन खेम्सीङ मेयाःरेन //थक्लुङ् मेबोक्सेन् काबे मेबोक्सेन्
याङ्सा मेन्नेगः कुन्धे मेन्नेगः //सिक्कुम् मेदेसे निङ्वा मेदेसे //वथिनलुङ् माङ्लो फःफतलुङ् माङ्लो
साम्सुरामाग यमिङ खेङ्सिङ आङः //नावारा माङ्लो चगपलुङ् माङ्लो //थाप्साङ नु,मा हाः लादेन नुमाहाः
आप्चेरे फिन्दु पोरोक्मी माङ्ले //थाप्साङ् लन्देरो लदेन लन्देरो //सिक्कुम् तेसेल्ले निङ्वा तेसेल्ले
साक्फाक साक्सुरो यहुक साक्सुरो //सिक्कुम् मेदेसे निङ्वा मेदेसे //चिक्चु खाम्बारो यःयङ खाम्बारो
सेम्ब्रीङ खाम्बारो थेब्रिङ खाम्बारो //काम्दो खाम्बारो युप्लीङ खाम्बारो //हेम्खाम खाम्बारो माखाम्खाम्बारो
लाःहा खाम्बारो हुतक खाम्बारो //खाम्जुम केःरेल्ले खाम्लेप केःरेल्ले //लेक्वाग केःरेरो नुदक केःरेरो ,
आम्भा..........
इक्सा मेबोङनेन् खाम्बेःक् मेबोङनेन् //याङ्सा चोगुम्मा कुन्धे चोगुम्मा //पेलि मेभाक्सीङ योबा मेभाक्सीङ
सिक्कुमरक मेःदेः निङ्वारक मेःदे //हुक्तापे चाःमा मुःमु केलाप्पेन्
तिमेन् इमेत्लो हङगङ इमेत्लो //आप्चारे फिन्दु पोरोक्मी माङग //पोरोक्मि माङ्लो यम्भामि माङ्लो
सिक्कुम् तेःसेआङ निङ्वा तेःसेआङ //सुहेन थान्देरो मिकःसो थान्देरो //लेक्वा मेम्बेन्ने चम्योक मेम्बेन्ने   इक्सा तःनारे खाम्बेःक् तःनारे //इक्सा इगुङभाङ् खाम्बेःक् निगुङभाङ् //इक्सा मेदिगेन् खाम्बेःक् मेदिगेन्
सिक्कुम् तेःसेआङ निङवा तेःसेआ //आप्चारे फिन्दु पोरोःक्मि माङग् //पोरोक्मीबारे यम्फामीबारे //साक्फाक् साक्सुल्ले यहुक साक्सुल्ले //सेनाहिक लन्दे थेनाहिक लन्दे //सेनाहिक मेल्ले थेनाहिक मेल्ले //सियेङघा लत्तु थेयेङघा लत्तु //सियेङघा मेल्ले थियेङघा मेल्ले //पारुङ थाप्तुरो मारुङ थाप्तुरो //पारुङ तुःमारे मारुङ तुःमारे
थिङदाङ् थाप्तुरो साःयो थाप्तुरो //वयालुङ् थाप्तु चुजिकलुङ् थाप्तु //वया लुङबेल्ले चुजिकलुङ बेल्ले //खाम्जिरि थाप्तुसि खाम्बोःङ्बा थाप्तुसि //लुङ्जिरिमाग लुङ्बोःङ्बा थाप्तुसि //मेन्दा हिःरेग कःक केनाम्बाहाः //फाःफेक्वारेग वाःकेइपसिङबाहाः //मःचि बुङमाग् थाङ् लेप्फेवाहाः //सिः पुक्तुकमाग साङ् केजेप्पाहाः //सिङ्दाङ मेधाप्तुसि साःमेधाप्तुसि //खाम्जिरिमाग खाम्बोःङ्बा साःसी //लुङ्जिरिमाग लुङ्बोःङ्बा साःस्यः //मेन्दा हिःगमु कःक् केनाम्बा सिः //फाःफेक्वा रेग वाः केइप्सीङबासि //ताप्पी लुङ् मेल्ले सुःयोत लुङ मेल्ले //थिङ्दाङ थाप्तुरो साःयो थाप्तुरो ///तिदित लुङ् थाप्तु तादातलुङ् थाप्तु //तिदित लुङ मारे तादात लुङ्मारे //तागेरा थाप्तु निङ्वाफु थाप्तु
ताम्बेत लुङ मेल्ले सुयोत लुङ मेल्ले //थिङदाङ थाप्तुरो सायोते थाप्तुरो //लुङ्जिरी थाप्तु लयाङलुङ् थाप्तु
सामु थाप्तुबे मुया थाप्तुरो //याम्मु ताम्बेत लुङ मेल्या सुयोत लुङ मेल्ले //थिङ्दाङ थाप्तुरो साःयोत थाप्तुरो
चिजित लुङ थाप्तु माङ्लाकलुङ थाप्तु //खेल्ले खक्चुङ थाप्तुरो सबा थाप्तुरो //ताम्बेत लुङमेल्ले सुयोत लुङ मेल्ले
थिङदाङ थाप्तुन् साःयो थाप्तुन् //खाम्बेक्लुङ् थाप्तु यदेतलुङ् थाप्तु //मिनुलुङ् बेल्ले यदेतलुङ् बेल्ले //मिनुरी थाप्तु सिनातलुङ थाप्तु //थल्ले आङ लुङले साम्माङ्ङाङ् लुङलो //ताम्बेत लुङ मेल्ले सुःयोत लुङमेल्ले //मिनुरुङ थाप्तु मिजाक्लुङ थाप्तु //मिनु लुङ्बेल्ले यदेतः लुङ्बेल्ले //थिङदाङ थाप्तुरो साःयो थाप्तुरो //थिङदाङ थाप्मेल्ले साःयो थाप्तुरो //थोःसो लुङमेल्ले फिःया लुङमेल्ले //मुसु लुङमेल्ले मुक्कुम लुङमेल्ले //साःयो खिम्माहाः यो खिम्बाङ्मा हाः //थिन्दाङ मेधाप्तुसि साःयो मेधाप्तुसि //खाम्छीछिरीगः खाम्छी छिरी साःसी //लुङछिछिरिग लुङ्बोःङबा साःसी //थिङदाङ मेधाप्तुसि साःयो मेधाप्तुसि //इतनामारो सरेङ थाङ नामारो //इतनानामाथिक सरेङहाङ माथिक
थाप्सासबारो तिगेन्जंङ्वा थिक //थिन्दाङ मेःवारे साःयो मेःयारे //फक्ताङ्लुङ मारो पेनबेन लुङ मारो //मुक्कुम् गुम्मारो सेनःसेन गुम्मारो //मुदक कुम्मारो सेवा चङमारो //कोईः मेबोक्से फाङजंङ मेबोक्से //थेगु मेबोक्से फाङचंङ मेबोक्से //नाःसो लुङ् मेङग नाङगेत्छो लुङमेन् //नासो लुङमागः फियात्छो लुङमा //थोसो लुङ मारो सेवा लुङ् मारो //योसो लुङ् मारो चभत लुङ् मारो ,
कुसिङ कङग ..............
इक्सा नेन्छीङ्लो खाम्बेःक् नेन्छीङ्लो //तरङग फोन्छीङाङ् ताङसाङ्ग फोन्छीङ //काप्थो पोक्सेरो योबा पोक्सेरो
आल्ल साङगे मेत्तुम्लो थिकहुप मेत्तुम्लो //सेन्दिरे चामा थिकलेप मेत्तुम्लो //तेङगो मेन्दोके यो लाम मेन्दोके,
चेत्थ्या हिप थ्याङ...थ्याङ........

हुक्सी कुमासी सेङसिङ कुमासी //लेक्वाग केःरेरो नुःदक कः केःरेरो //इक्सा नेमेप्मु खाम्बेःक् नेमेप्मु

इक्सा मेङगाम्ना खाम्बेःक् मेङगाम्ना //याक्बुङ थाङ मेल्लो याःहाक थाङ् मेल्लो//इक्सा साम्बोतले खाम्बेःक् साम्बोतले
आल्ल.........
थो तागेरा हिम्थो निङवाफु हिम्थो //आप्चारे फिन्दु पोरोक्मी माङगः //पोरोक्मी माङ्लो यम्फामी माङ्लो
थो मिकफुङ नेःस्सेरो इमा नेःस्सेरो //वःया फक्सेल्ले सेत्लुम फक्सेल्ले //तागेरा मेल्यः निङवाफु मेल्यः
ताःदि योःत्तुरो सेप्माङ योःत्तुरो //ताःदि रक चाःरे सेप्माङरक चाःरे //तान्छो ताःरेल्ले साक्नाम ताःरेल्ले
मिक्सो सामारो ताःदाप सोरेस्याङ //सेवा थासुल्य सेन्दो थासुल्य,
आम्भा......
ताःदि चाःरे रो सेप्माङ चाःरे रो //आप्चेरो फिन्दु पोरोक्मी माङ्ग //पोरोक्मी माङ्लो यम्फामी माङ्लो
कोइ लाङ्खेक्लो अत्तु थासिङ्लो //थो थो लाङखेक्वाः साम्नुङ थासिङ्लो //थो सिन्युक हाङ्बेओ कान्देन हाङ्बेओ
मुदेन हाङ्बेओ यन्छेन हाङ्बेओ //सेवा थासुल्य सेन्दो थासुल्यः,
आङगा....
याङ्साः मेनिआन् कुन्धे मेनिआन् //पेलिरक पाःरेसी योःबारक पाःरेसी //यो इवा यो तेम्बे हःडा यो तेम्बे
लाभिङचङ साःभाङ नामभिङचङ साःभाङ //वःयानु कत्छुगे पङलुङनी कत्छुगे //सेन्दी लोसुसि तुममा लोसुसि
वःया नाक्तुसि पक्लुङ नाकतुसि //खेनेः केदुख्खे होप्लो केयाङघे ओप्लो //आल्ल मुधुङ केजोगुरो चेःया केजोगुरो
पेली मेत्तुसी योबान मेत्तुसी //पेलि सेमेल्य थोबा सेमेल्ले //वःया नाक्तुसीरो पक्लुङरक नाक्तुसी //नालि पुःरुस्याङ कुचेम पुरुस्याङ //लाभिङचङ साःभाङ नामभिङचङ साःभाङ //वःया मेःबुरु पक्लुङ मे:बुरु //फाक्सा साबेल्य तिगेन चङबेल्ले //थिकयाल्ले चाःमा नाःनाः नेस्सुसी //वःया नेस्सुसी सिङबित्त नेःस्सुसी //नि याक्ले चाःमा नाःनाः नेःस्सुसी //सुम्याक्ले चाःमा नाःनाः नेस्सुसी //लि याक्ले चामाः नाःनाः नेस्सुसी //याम्मु आप्चारे फिन्दु पोराक्मी माङले //पोरोक्मी माङ्ले यम्फामी माङ्ले //आङघोरी चाःमा नाःनाः नी लेप्तु //साक्फारे चाःमा नाःनाः रक लेप्तु //सोक्पीत्ता चाःमा नाःनाः रक लेप्तु //लियाङले चाःमा नाःनाः लेप्तु //लाभीङचङ साःनु नाम्भिङचङ सानु
फाक्सेराबेल्य तिगेनचङ बेल्ले //वःया मेघिसुआङ सेङबित्त मेघिसुआङ //नाः वःया मेनेस्सु सङबित्त मेनेस्सु
लि याक्ले चाःमा नाःनाः रक ने:सुस्साः //तुक्याङले चाःमा नाःनाः रक नेःसुस्साः //नुयाक्ले चाःमा नाःनाः रक नेःसुस्साः //येत्याकले चाःमा नाःना रक नेःसुस्साः //आप्चारे फिन्दु पोरोक्मी माङले //पोराक्मी माङले योम्फामी माङले //वःया रक फिन्दुरो पक्लुङरक फिन्दु //ङाः नामले चाःमा नाःनाःरक लेप्तुरो //आप्चेरे फिन्दु पोरोक्मी माङ्ले //वःया फिन्दुल्य पक्लुङ फिन्दुल्ले //ङाः नामले चाःमा नाःनाः नी लेप्तु //तुक्नामले चाःमा नाःनाः नी लेप्तु
नु नामले चाःमा नाःनाः नी लेप्तु //वःया खिसुआङ पकलुङ खिसुआङ //येत्नामले चाःमा नाःनाः रक लेप्तु
काप्तोक लुङ्यङमा योबा लुङ्यङमा //वःया मेनेसुआङ सिङबित्त मेनेसुआङ //याङसा केजोक्पा कुन्धे केजोक्पा
वःया केङगेत्तुन् पक्लुङ केङगेत्तुन् //माङसिङ केबोक्लो थुक्मु केबोक्लो //वःया केगेत्तुगर पक्लुङ केगेत्तुगर
माङ्सिङ केनान्दुरो थक्मु केनान्दुरो //आप्चारे फिन्दु पोरोक्मी माङ्ले //पोरोक्मी माङ्ले यम्फामी माङ्ले
वःया याङसिङङाङ् पक्लुङ याङसिङ्ङाङ् //थो सिगिकःरक लःरेरो सङबतलः लःरेरो //वःया लाक्सुरो पक्लुङ लाक्सुरो //वःया फिन्दुथो पक्लुङ फिन्दुथो //लादोक सुरुङमा नामदोक सुरुङमा //थो साघोङलुङ् तेम्बे खङफोना तेम्बे //लाघोङलुङ तेम्बे खङफोना तेम्बे //इक्सा कुन्दारो खाम्बेःक् कुन्दारो //तरङ कुन्दारो ताङसाङ् कुन्दारो
हुक्सो युङेल्ले ताङे युङेल्ले //वःया फिन्दुथो पक्लुङ फिन्दुथो //इक्सा कुन्दाहाः खम्बेक:कुन्दाहाः //तरङ कुन्दारो ताङसाङ् कुन्दारो //चफतनी युङेबा थुङवानी युङे //हुक्सो हेरेल्य ताङे हेरेल्य //वःया ताक्तेथो पक्लुङ तोक्तेथो
साम्मेतःरक लन्दे केजेङरक लन्दे //खाःमितरक लन्दे तुम्भोरक लन्दे //खुरुङलुङ् ल,रे फोरेङ्लेङ् ल,रे//नेन्धकलःक लोक्सुरो इमेत्ताङ लोक्सु //वगेल्ला नाक्तेबे वाःहिताङ् ताक्तेआः //वाःगेल्ला थेःयेरो वाःहितलकः थेःये //आप्चारे फिन्दु पोरोक्मी माङ्ले //सुहेन थान्दुरो मिङसो थान्दुरो //वःयाग फिन्दु पक्लुङरक फिन्दु   लादोक सुरुङमा नामदोक सुरुङमा //वःया चुक्थेथो पक्लुङ तोक्तेथो //वःया रक हेःरे रो पक्लुङ हेःरेरो//तई केलाप्पेन् नाम्थाः केलाप्पेन् //इथुक्से पक्लुङ साम्सोघा पक्लुङ //इमेन केलाप्पेन हङगङ केलाप्पेन् //चभत्ताङ पक्लुङलो थुङवा पक्लुङलो //कत्ना ताई केलाप्पेन् नाङगेन् केलाप्पेन् //थक्ले पक्लुङलो साम्माङ् पक्लुङलो
आम्मु सिन्युक केलाप्पेन् मुदेन केलाप्पेन् //मेन्छाम् पक्लुङलो याम नाप्मी पक्लुङ //तुत्तुः पक्लुङलो तुम्याहाङ् पक्लुङलो //नालीगेन पक्लुङलो थाङबेन पक्लुङलो //वःया मेन्जिन्ने पक्लुङ मेन्जिन्ने //वःया मेङघेक्केः पक्लुङ मेङघेक्केः //पधुःम थुमःलःरो पःजात चातःलःरो //वःया हेःरेथो पक्लुङ हेःरेथो //लेक्वा थक्तुम्बे चम्योक थक्तुम्बे
वःया मेन्जिन्ने पक्लुङ मेन्जिन्ने //वःया लिबिरो पक्लुङ लिबिरो //पधुःम थुमःरो पःजात चातःलःरो //थो पगेल्ला थासुरो वाःहित नि थासुरो //थाबु लिङसेरो सिङसेः लिङसेरो //थाबुग केत्ती सिङलाङग केत्ती //लेक्वा थक्तुम्माङ चम्योक थक्तुम्माङ //थो सुक्पासिङ सिङलो मुलिक्पा सिङलो //साम्माङसिङ सिङलो इरेकःयो सिङलो
मेन्छि्ङसो सिङ्हाः लुपःलुप्पो सिङ्लो //आङगेरी सिङलो नुगप्पा सिङलो //यो थाबुग केत्लो सिङलाङगः केत्लो
नाः हिल्लि सेगाङलो मति सेगाङलो //यो थाबुग केःरेरो सिङलाङगः केःरेरो //आल्लापि सिङग जल्लापि सिङग
थाबु केःरेरो सिङलाङगः केःरेरो //थोक्फेक्वा सिङलो कोक्फेक्वा सिङलो //आप्चारे फिन्दु पोरोक्मी माङले
आबु हेःरुरो याःरीन हेःरुरो //मेन्छि्ङसो सिङहाः लोलोम्बे सिङहाः //थाबु लिङसेरो सिङलाङ सिङसेरो //मिनुरी सिङलो खयेक्पे सिङलो //खेफुन्छे सिङलो लुम्लुम्बा सिङलो //खन्हा थाबु केःरेरो सिङलाङ केःरेरो
काई येप्मेथो फांङजंङ येप्मेथो //सिमिक्ला लिङसे पकमिक्लाः लिङसे //खेत्छिङसो सिङहाः नाम्फःत्यो सिङलो
याङसिङबे सिङहाः हयेक्पा सिङहाः //थाबु लिङसेरो सिङलान लिङसेरो //तघक सिङमाहाः ऐच्चेक सिङमाहाः
तिमेन पिबाः अः वरङ पिबाः अः //चुक्तेङगो सिङलो यन्देङगो सिङलो //थाबु लिङसेरो सिङःसे लिङसेरो
सबेत्लि लिङसेरो याक्पेलि लिङसेरो //थाबु केःरेरो थिङलान केःरेरो //मिनुरी सिङलो इमसिबा सिङलो
थाबु केःरेरो सिङलाङ केःरेरो //मिनुरी सिङलो ससिङला सिङहा //थाबु केःरेरो सिङलाङ केःरेरो //मिनुरी सिङलो हेन्छि्ङला सिङहाः //थाबु केःरेरो सिङलाङ केःरेरो //हेम्फारीःफारी मांक्फाःबुङ माहाः //मिनुरी फुङलो मुलारी माहाः //फाजोङ केःरेरो फालोक केःरेरो //फङदुरा लिङसेरो वेक्तुरा लिङसेरो //थाबुग केःरया सिङलाङग केःरे
तिङ्दिङ् तुमेरो नाहेन तुमेरो //थोसुरिप्मेल्लो सिमसुरिप्मेल्लो //योसुरिप्मागः लिङसुरिप्मेल्ले //साम्मीतः तोःसेसी केःजोङ तोःसेसी //थाबुग फेःरेरो मुप्मारक फेःरेरो //साम्मेतरकः मुक्तेरो केःजोङलक मुक्ते ,
कङग..........
थाङगेत इवात्लो माङगेत इवात्लो //फेन्छाङ् किन्नारो चुप्साङ किन्नारो //मिनु इवात्लो नेघक इवात्लो
सिधित इवात्ल्य मादि इवात्ल्ले //हुक्सो मेधोक्तु ताङेः मेधोक्तु //थाबुरक अःरेरो सिङलाङरक अःरे //मिनु इवात्ल्लो चुप्साङ इवात्ल्लो //पिप्पुरामागः हेन्छिङ् इवात्मेन //खल्ले थाबु मेधोक्तु सिङलान मेधोक्तु //थाबु केरेरो सिङलाङग केःरेरो //कम्मुः थाबु मेःअन्ने सिङलान मेःअन्ने //थाबु रे खेम्दुइ सिङलाङले खेम्दुइ
पुपुराःसेगर पुथाम्लुङ मेनन् //थो सेन्जुकुम पुथिक सेङवाना पुथिक //थो केरुङमा पुःहा कुहेप्मा पुःहा //थो चिल्ली ख्याःपुहा मिफेदेः पु:हाः //तेल्लाला पुःहा लनात्नात्मा पुःहाः //मिनुरी पुःरो कःरत्ना पुःहाः //थोक्फा केत्तुसीरो कुबु केत्तुसी //थो कोई येप्मेथो फांङजंङ येप्मेथो //साम्दाङवा केत्तुसी लिङदाङवा केत्तुसी //थो सामु केत्तुसी मुया केत्तुसी //यो तिमेन पिबाः अः वरङ पिबाःअः //साङमोरा केत्तुसी लिङमोरा केत्तुसी //याम्मुः साबोक्सेगमु साघामलुङ तेम्बे //तकतक केत्तुसीरो पेङवाः केत्तुसी //याःसा केत्तुसीरो खिःरे आङ केत्तुसी //याःसा केत्तुसी यङलिङ केत्तुसी //थो माकःयु केत्तुसी यङगङ केत्तुसी //थो फःयेत केत्तुसी नुःगेत केत्तुसी //मिनु केत्तुसीरो किधीः केत्तुसी
यो मिनु केत्तुसीरो पःरा केत्तुसी //यो तिमेन नेमेओः वरङ नेमेओः //सुम्दाङ केत्तुसीरो तकःमी केत्तुसी //यो अताः केत्तुसीरो केन्दा केत्तुसी //थो सिन्युक खेम्मेओ मुदेन खेम्मेओ //लासा यो केतुसिरो फुङबितः केत्तुसी //नाम्सा केत्तुस्य साकःपित केत्तुसी //थो मेल्लुक केत्तुसी साममेन्दा केत्तुसी //चुताला केत्तुसी लाखोन्ना केत्तुसी
काप्तोक खेम्दुइग योबा खेम्दुइग //खाप्पु चङमेथो चिकचिक केत्तुसी //लिङबोत चङमेओ थाबा केत्तुसी //सिङबुत चङमेओ अःसेक केत्तुसी //थो हिल्ली खेम्माग याक्सो खेम्मा आः //माङचुम फत्छुरो माङवा फत्छुरो
थाबु खेम्मारो सिङलाङ खेम्मारो //यो सारुम फत्छुसी साःवा फत्छुसी //याम्मु काप्तोक खेम्माग योबा खेम्माग
योरुम युक्सुसी योबा युक्सुसी //काम्बालिङ मारो खेवा सुमाहा ///सक्वा केत्तुसीरो मइङ केत्तुसी //निङजुम मु केत्तु निङवा मु केत्तु //थोक्फा चाःमेन्न कुबु चाःमेन्न //मेल्लुक चाःमा अः साममेन्दा चाःमा //याःसायो चाःमा यङलिङ आङ चाःमा //सक्वा चाःमा अः मइङ चाःमा अः //थाबु फेक्सुरो कुसिङ फेक्सुरो //नेत्ती फेक्सुरो कुफुङ फेक्सुरो
यो थाबु थोक्सुरो कुसिङ थोक्सुरो //नेत्ति मेबिःते कुफुङ मेबिःते //थाबु मेःज्येरो सिङःसे मेःज्येरो //नावागः याःरेई खेम्सिङग याःरेइ //चुक्मु मेलोरे हिङमु मेलोरे //आम्मु नावाः यात्तिगः खेम्सिङ यात्तिग //आप्चारे फिन्दु पोरोक्मी माङ्ले //काप्तोक केजोक्पा योबा केजोक्पा //काप्तोकःक पोक्से योबाग पोक्से //साप्मा फोक्वाबा माङ्ले फोक्वाबा
सेख्खाराबारे कुदुम्बोबारे //यो तिङ्दिङ् मेयुक्तुरो नाहेन मेयुक्त्तु //कोइ नेमेप्मु फाङजंङ नेमेप्मु //सिफाक्जंङमारो कोइ येबेरो //थेयाङ चङमारे फाङजंङ येप्मेप्मु //यो तेङगो थिक्तुरो योलाङ थिक्थुरो //याम्मु लेक्वा पेगेरो इजिङ पेगेःया //यो यङसङ पेगेरो थुक्वा पेगेरो //थो मेन्छाम् तुम्बुमां याप्मी तुम्बुमां //मुजिङनामाथिक खेयङनामाथिक
थाप्साङ लन्देरो लदेन लन्देरो //यङसङ पेगेथो थुक्वा पेगेथोः //सिगारामाथिक याःभुङगेक्नाथिक //थाप्साङ लन्देरो लदेन लन्देरो //याम्मु यङसङ पेगेथो थुक्वा पेगेथो //साःओङगेवाथिक अङगे हाङबाथिक //थाप्साङ लन्देरो लादेन लन्देरो //साङगे मेत्तुम्लो थिक हुप मेत्तुम्लो //सेन्दिरेगमु लिकलेप मेत्तुम्लो //साःङगु हाङसीरो सक्मा हाङसीरो //तत्तेनामारे कुयोक फत्छुम थामः //वाःफेतःलामारे कुःया फत्छुम थाम ,
चेत्थया हिप थ्याङ........थ्याङ.......।

संसारको सृष्टि मानवको उत्पति मुन्धुम् – भाग –

साम्जिक् हाङ्गामेन् मुन्धुम् हाङ्गामेन् //अक्केः हाङ्गारो ता,जेङ् हाङ्गारो
थो.......
खाम्छी छिरीरो खामलन्दी साःमा (साःमेन्छा) //लुङछी छिरीग लुङ्बोःङ्बा साःमा //यो मेन्छाम् तुम्बुमा याप्मी तुम्बुमा //ए मुजीङ्नामारो खेयङ्नामा आः //थाप्साङ लन्देआङ लदेन लन्देआङ //थो फक्ताङ लुङ्मेथो पेम्बेन वामेत्थो //
याम्मुः.....
चुक्मु नेन्छीङ्ङाङ् हिङमु नेन्छीङ्ङाङ् //चुक्मु लोरेल्यः हिङमु लोरेल्ये //मेन्जाङ् चाङ्लेग चाङ्मा मेन्नेगः //नावा आनयातनेन खेम्सीङ आनयातनेन //थो तागेरा हिम्धोः निङ्वाफु हिम्धोः //वाःशा पेगेआङ थोलाम पेगेआङ //तागेरा मारे, निङ्वाफु मारे, //
याम्मु ..........
साघी(साखिमा) हेःरु आङ माघी (माङ् खी) हेःरु आङः //लाङ फोलो फोलो थाक्साङ् युङसीङ् आङः //हुक फोलो फोलो खेजोङ युङसीङ आङ् //वाया चोगुरो चिरिक् चोगुआः //वाया मु चाक्तु तागावा चाक्तु //
खान्नी...
तुङगुल्ली चाङ्लो सिम्बुम्मा चाङ्लो //मुजीङ्नामाग खेयङ्नामाग //कोइ लाङ्घेक्लो आत्तु थासीङ्ङाङ् //
तोदो लाङ्घेक्वा साम्नु थासिङ्ङाङ् //चुक्मु नेन्छीङ्लो हिङमु नेन्छीङ्लो //सिसा केःरेरो मेन्छिन् केःरेरो //
सेन्दि लोसिङलो तुम्मा लोसिङलो //थो आङसुकाङ पोन्लो नोबोन्नाङ् पोन्लो //वाया आःङ पोरो तगापाङ पोरो //
सिसा केःरेरो मेन्छिन् केःरेरो //आङगा थाबे आङः होप्लो पायो आङः होप्लो //थामे आङः होप्लो मायो आङः होप्लो //
याम्मु......
याङसिङ्ङाङ् होप्लो सम्माःबा आङः मेहोप //तेत्ली आङः होप्लो नुःसा आङः मेहोप //तेत्ली आङः होप्लो नेःआङनी मेहोप //याम्मु इगेन्नाङ होप्लो तगेन्नाङ् मेहोप //
कुजेक........


लोक्फा आङ होप्लो सिङ्घिममाङ होप्लो //इगेन् मेन्नेगः तगेन् मेन्नेगः //थक्लुङ मेबोङनेन् काप्मेप मेबोङनेन् /
कङग....
नावा मेयात्नेन् खेम्सिङ मेयात्नेन् //यो तिमेन् ताल्लारो वरङ तालामा //यो तिमेन् पिबारो वरङ पिबारो //
सुरावेत तेम्बे खोन्दोप्ला तेम्बे //थोसु इङबेल्लो खाङला इङबेन्गः //योसु इङबारो सुरा इङबेन्गः //
लक्लेलक् लकले पेलीरग पान्लो //थो सिन्युक पिबारो मुदेन पिबारो //थो सुरावेत तेम्बे काम्फोना तेम्बे //
थोसु इङबेल्लो खाङला इङबेन्न् //योसु इङबारो सुरा इङबेन्न् //लक्लेलक् लकले पेली र पाःरे //
यो साङगफे कफे नाङवामा चङधो //मुजिङ्नामाग खेयङ्नामाग //
कुजेकः....
सिसा केःरेआङ मेन्छिन् केःरेआङ //साम्हिक् मुक्तेल्ले केजङ मुक्तेल्ले //यो साङगफे कफे नावामा चङधो //
लिङगफे कफे नावामा चङधो //
खाःयो....
केरुङ तोसेल्ले कुहिम तोसेल्ले //साम्मेतरक मुक्ते केजङ लक मुक्ते //साम्मेत्ले मुःतु आङ केजङले मुःतु आङ //
मुजिङनामाग खेयङनामागः //आबुरग लाःरुरो सारुङःरक लाःरुरो //लेक्वा पेगेल्यः थिकला पेगेल्ले //
केरुङ् लः नेत्लो कुहिमलक् नेत्लो //लेक्वा पेगेल्ले निःला पेगेल्ले //
चुबेत.......
आङतुक्ल थाङग साहामःलत थाङग //लेक्वा पेगेल्ले सुम्ला पेगल्ले //कुजेक साम्मेत् लत्तुरो केजङ लत्तुरो //
लेक्वा पेगेल्यः निला पेगेल्ले //हाङ्गेन्न्लकः पोक्लो सिक्चारक पोक्लो //लेक्वा पेगेल्य ङा्ला पेगेल्लए//
ओःरा रक लोःरो पितथम लकः लोःरो //आङगा याङसाः चोक्ङाई कुन्धे चोक्ङाई //पेली पान्छि्ङलो योबान पान्छि्ङलो //सिक्कुम् लकः तेसेः निङ्वारक तेसेः //याम्मु मुजिङ्नामाग खेयङनामाग //याम्मु लेक्वा पेगेल्ले तुक्ला पेगेल्ले //थिन्दाङ पोःहेक्ते सादुङ पोःहेक्त्याः //
कुजेकः.....
याङसाः चोक्ङाई कुन्धे चोक्ङाई //याम्मु सुमसुनि हेक्ते लिलिमनी हेक्ते //खाम्जुममिः हेक्ते खाम्मीतनिः हेक्ते //
लेक्वा पेगेरो नुःला पेगेल्या //याम्मु नुम्जीनी चेःयेरो युङघाङनी चेःयेरो //लेक्वा पेगेल्य येःत्ला पेगेल्ले //
याम्मु....
खाम्जुम मिसेन्न् खाप्लेप मिःसे आः //खामजुमरक चेःयेरो आप्लेप्रक चेःयेरो //मुजिङनामाग खेयङ्नामाग //
सिक्कुम् मःयेरो निङ्वा मःयेरो //लेक्वा पेगेरो फाङला पेगेल्ले //आबुरक पोरेरो साःरुङलक पोरेरो //
लेक्वा पेगेल्ले थिबोङला पेःआ //
याम्मु.....
थिङदाङ साःदुङले साःयो साःदुङले //हुक्सो तेम्सुरो ताःङे तेम्सुल्ले //मुजिङ्नामाग खेयङ्नामाग //
सिधि खानाम्ले फेक्का नाम्मारे //मादि खानाम्ले फेक्का नाम्मारे //हुक्सो खेङ्सीङ्लो ताःङे खेङ्सीङ्लो//
थुङबो सामारो केःगेकः युङसीङ्ङाङ् //थिङ्दाङ वाःरेरो साःयो वाःरेरो //लाईकुम साःरो फेःमीइ आङ् साःरो //
याङमीन केदिम्बा फक्तुङ केदिम्बा //माःसा केम्मारो चङलेङ वाःबामु //पाःसा केम्मारो चङलेङ वाःसा रो //
लेक्वा पेगेल्ले लियान पेगेल्ले //अःया मेफोक्सु याङ्दाङ् मेफोक्सु //सामसुत मेवान्दु युःमिङ मेवान्दु //
कन्ग....
याङमिन् केदिम्बेन् फक्तुङ केदिम्बा //लाफो तिवारो लाघेम् याम्बारो //नांम्फोतिबामु नाङघेङघेङबामु //
साङसु मेधेक्तुआङ युःमिङ मेधेक्तुआङ //साम्सुग इङग युमीङग इङग //याङमेन केदिम्बेन् फक्तुङ केदिम्बेन् //
सिना योमारे चम्मारक पेःया //थेना योमारे हेमारक पेःरो //
याम्मु....
अःयारक तिम्से सोलाकरक तिम्से //थो तागेरा हिम्धो निङ्वाफु हिम्धो //थो ओशा मे,बेआङ थोलाम मे,बेआङ //
तागेरा मारे निङ्वाफु मारे //याङसा पोक्सेआङ कुन्धे पोक्सेआङ //मुजिङ्नामाए खेयङ्नामाए //थिङदाङ पोराबेन आसाः पोराबेन //तेत्ले युमाए सुनु युमाए //याम्मु याङदिम केदिम्बेन् फक्तुम केदिम्बेन् //सुलाकले चामा युःमारे पेःआङ //सिक्कुम् नाक्सेनि निङ्वा नाक्सेनि //वासा थाङाङ्लो थोलाम थाङाङ्लो //खेने हुक्मारे यम्मा सिक्कुम् के,होप्मा //याम्मु लाङमारे यन्माः नेहि के,होप्मा //हुक्चोक ले केन्दे खानित मेन्नीप्नाः //थेगेक्ले यम्मा नेहि मेन्दिमनामाः //तेङगो चक्पेओ आलाङभो चक्पेओ //युक्फुङ् नेत्तेओ इमा नेत्तेओ //याम्मु पेली मेत्तुल्ले योबा मेत्तुल्ले //थो मुजिङ्नामेन्ग खेयेङ्नामेन्ग //आङदाङ तेत्तेरो साःहान तेत्तेरो //मिःफुङ नेन्छिङ्लो इमाङ नेन्छिङ्लो //तादीग येःरो सेप्माङग येःरो //अःया फक्सेल्ले सेत्लुम फक्सेल्ले //तादी योत्तुरो सेप्माङ योत्तुरो //
तादि चाःरेरो सेप्माङ् चाःरेरो //तान्छो ताःरेआङ साक्नाम ताःरेआङ //पेली मेःबारे योबान मेःबारे /मुजिङ्नामेन्ग खेयङ्नामाग //कोइ लाङखेक्लो अत्तु थासिङङाङ् //तोतो लाङखेक्वा साम्नु थासीङङाङ् //चुघेक्ले पाङफे चुभयङ पाङफे //चुनेक्ले पाङफे चुसाकतिम पाङफे //ए..सिदी याङदाङमेन् मादी याङदाङमेन् //नालि केत्तुआङ कुचेङ केत्तुआङ /
ए.. याम्मु अःसा योःरुरो यो लाम योःरुरो //ना–हिल्ली येप्मेनाः याक्सो येप्मेनाः //मिनु फेक्वारो केःयक्ना फेक्वारो //
ए... थिङदाङ सेल्लोलो साःयो सेल्लोलो //अःसा फेत्तुआङ योःलाम फेत्तु आङ //नाः मुजिङ्नामारे खेयङ्नामारे //
थिङदाङ यक्सुरो साःयो यक्सुरो //
ए...
याम्मु साम्सु खेक्तुरो यमिङ खेक्तुरो //सुसुवेङ्बारो लाला वेङ्बारो //खेने साम्मेताङ साःनेबा केजङाङ् साःने //
साम्सु वान्दुरो युमिङ वान्दुरो //ए सुलाकले चाःमा युम्माः केबेक्पेन //ए चाङघी थाङेरो थोबुन थाङे आः   //            ए याङमेन्नाङ् तिम्से फक्तुम्माङ् तिम्से //ए लेक्वा पेगेरो थिक्तङ पेगेरो //ए नाः लुङ्थुङ नेक्हेक्ते पाङवा नेक्हेक्ते //
ए लेक्वा पेगेल्ले निदङ पेगेल्ले //ना वासाप पेहेक्ते थोलाम पेहेक्ते //लेकवा दाङमारे चमचोक दाङमारे //
थो चाङघीरःपेग थोबुरक पेगः //ए..सुसुवेङबाग लाला वेङबाग //लेकवा पेगेल्ले सुम्दङ पेगेल्ले //
लुङ्थुङ्मा देन्ओ पाङवामा देन्ओ //सिजोक येम्सीङ्लो पेहिक येम्सिङ्लो //लेक्वा पेगेल्ले लिदोङ पेगेल्ले //
अःया याङ्सिङलो आफेल्ली याङसिङ् //आम्मु सुसुवेङबाग लाला वेङबाग //
ए.. सिक्कुम् तेःसेरो निङ्वा तेःसेरो //मिनुआङ सा हाः नामयुकाङ सा हाः //हन्दगेक सा हाः चुङेक्ले सा हाः //
पदःककाङ सा हाः नामयुकाङ सा हाः //यगुदेसुस्याङ चङसी देसुस्याङ //ए थामेरामाए मानु यम्मा ए //
चामाना सा इः मेन्जामा सा इः //ए थिङदाङ पोराबे आःसा, पोराबे //
ए.. कङग.......
सिक्लेङमा सा रो मेन्जामा सा रो //सिगिक लेत्थाम्मा यङबङ लेत्थाम्मा //खिमेन्नी तेसुरो लेत्मुनु तेसुरो //
ए सिक्कुम् मःयेरो निङ्वा मःएरो //लेकवा पेगेरो ङादङ् पेगेआङ् //वया याङसिङ ङाङ् आफेली याङसिङ //
लेकवा पेगेल्ले तुक्तङ पेगेल्ले //नावा साङगफेकफे नावामा चङधो //फङदुरा चङधो वेक्तुरा चङधो //
खघीया पु रो मागिया पु रो //लेङबी युङेसि युबु युङेसि //सुसुवेङबेल्यः लाला वेङबारे //लेक्वा पेगेमु नुदङ पेगेमु //
मिनुरी पु मेन मागिया पु मेन //यगु तेःसुआङ चाङसि तेःसुआङ //मिनु याङसिङ ङाङ् आफेलि याङसिङ //लेक्वा मेम्बेके चम्योक मेम्बेके //अःसा तारुरो योलाम ताःरुआङ //थामेरामाए मानु यम्माए //कङगः आप्मेप्मा सा इः योधुङमा सा इः //चाःमेन्ना सा इः मेन्जामा सा इः //कङग आप्मेमा सा रो योधुङमा सा रो //खेनेः यगु केःदेसुसि चाङसि केदेसुसि //ताक्पु केघेक्सु पेम्बु केघेक्सु //
ए... थो ताक्पु खेक्मेल्लो पेम्बु खेक्मेल्लो //लेक्वा थक्केम्मु चमयोक थक्केम्मु //तान्दि ताक्पु मेङघेक्के पेम्बु मेङघेक्के //आःप्ने मेत्तुसि युन्धुङ मःेत्तुसियाङ //लेक्वाग केत्तः थिबोङ दङ केत्तः //आम्बी थामेरामाए मानु यम्माए //
आङगाः....
सावाङ पेःक्ङारो युक्फुङ पेःक्ङा आः //ए नावा यात्नाइग खेम्सीङ यात्नाइग //थिङदाङ पोरा ए आःसा पोरा ए/ लिजुम मेन्नेगः लिभोक मेन्नेगः //नावा केन्यात्नेन् खेम्सिङ् केन्यात्नेन् //नाः मिनु पुक्सिमु मुला पुक्सिमु /
लिजुम लेक्सुरो लिफात लेक्सुरो //नावाः यात्नाइग खेम्सिङ यात्नाइग //मिनु पुक्सिमु तिङनाम पुक्सिमु //
लिजुम मु लत्तु लि मुक्मु लत्तु //लिजुम मु लत्तु लि मिक्मु मु लत्तु //लिचुम मु नाम्मेत्तु लिबुक नाम्मेत्तु //
नाः साजारा पाङफे लुङ्दङ्वा तेन्ओ //ए– सिक्वा ताप्मेमु चिमचिमवा ताप्मेमु //ए–वायानी फोन्दुरो लि नामनी फोन्दु //ए–थामेरामाए मानु यम्माए //सावाङ पेक्ङाल्ले युक्फुङ पेक्ङाल्ले //
उसिङ....
नावा यात्नाईग खेम्सिङ् यात्नाईग //थिङदाङ् बोराए आसाः बोराए //याम्मु तोङचुम मेन्नेगः तोङयाङ मेन्नेगः //
नावा केन्यात्तनेन् खेम्सिङ केन्यात्नेन् //मिनु तेम्बेओ साप्चोङ तेम्बेओ //ए–थो फेन्केधक्पाहा फेन्दुतिबाहाः //
लेकवा मेयुङेरो ङा हिम मेयुङेरो //थो सुसुवेङबारे लालावेङबारे //तासुबु चोगेसुआङ लिसुबु चोगेसुआङ //तोङ्जुम मेधगुआङ तोङयोक मेधगुआङ //तोङजुमगः काप्सिङ तोङयागः काप्सिङ //
ए.... नावा यात्नाईग खेम्सिङ यात्नाईग //थामेरामाए मानु यम्माए //खे,ने निङ्जुम मेन्नेगः निङ्यान मेन्नेगः //
नावा केन्यात्नेन् खेम्सिङ केन्यात्नेन् //ए– थो कोइ येत्मेत्थो फाङ्चङ् येत्मेत्थो //अशाःनि पेरो थोलाम नि पेरो //
थो सामथाङ खेवाफाङ लिङदाङ खेवाफाङ //तासोबु चोगुसी लिसोबो चोगुसु //निङ्चुम मेबुरुन निङ्फेन मेबुरुन //
निङचुमनी युःरु रो निङफेननी युःरु आङ //आल्ल थामेरामाए मानु यम्माए //नावा केन्यात्नेन् खेम्सिङ केन्यात्नेन् //थक्लुङ केम्बोङनेन् काबे केम्बोङनेन् //कोचो मेन्नेगः खिया मेन्नेगः //कोइ येप्मेप्मु फांङजंङ येप्मेप्मु //नाः साजारा तेम्बे तुङसाङबा तेम्बे //यो खियोक्वा पाल्य चम्योक्वा पाल्य //खिया सामाबे पङउम थासुस्याङ //थिकचङ कुगोचो तक्के तङनान् नः //आम्मु थिकचङ कुगोचो माःकयु तङनारो //थिकचङ कुगोचो पराः तङनारो //आत्तानः खियोबा पान्ल्य चमयोकपा पान्ले //खिया सामारो पकउम थासुसि //सुसुवेङबा र–यः लाला वेङबारे //थामेरामाए मानु यन्माए //आल्ल सावाङ पेङाल्यः युक्फुङ पेङाल्ले //नावा यात्नाईग खेम्सिङ यात्नाईग //थिङदाङ पोराए आसाः पोराए //साःवाङ केबेका युक्फुङ केबेका //नावाग केःयातः खेम्सिङग केःयातः //सावाङ मेम्बेकेःओ युक्फुङ मेम्बेकेःओ //खेनेः थाबेआङ होप्लो केम्बाआङ होपलो //सिङगकाङः मेहोप केन्दुम्बोआङ मेहोप //कुन्याआङ मेहोप केन्धानदेआङ मेहोप //याङसिङ आङ मेहोप केन्नेः केन्साआङः मेहोप //थामेरामारः वाःआः केम्मारक वाःआः //थो सिन्युक मेम्बेकेओ मुदेन मेम्बेकेओ //थो सिसा मेयेप्लो मेन्छिन् मेयेप्लो //वाःशा केम्भोत्लो थोलाङ केम्भोत्लो //यो तिमेन मेम्बेकेओ वरङ मेम्बेकेओ //यो सिसा मेयेप्लो मेन्छिन् मेयेप्लो //वाशा केम्भोत्लो योलाङ केम्भोत्लो //पेली फाक्तुसाङ् योबा फाक्तुसाङ् //सुसुवेङबाग लाला वेङबाग //थो सावाङ थासिङलो युक्फुङ थासिङलो //थो तकतकाङ साःन् पेङवानाङ साःन् //थो लेक्वा मेबेरो चम्योक मेबेरो //थो सावाङ मेधासिङ् युक्फुङ मेधासिङ् //थो सावाङ केम्बारो युक्फुङ केम्बारो //
हो.....हो......लरिक्लो
फिक.......फिक.... लरिक्लो
थो लेक्वा मेबेरो चम्योक मेबेरो //तक्तक् काङ् साःरो पेङवा आङ् सा,रो //थोसो लुङ्मेथो फियातलुङ्मेथो //लाङ् फोलो फोलो थाक्साङ लत् युःङे //हुकफोलो फोलो खिजङ लः युङे् //तकतकाङ साल्य पेङवा आङ सा,ले //थाक्चुम चेरुःरो थाक्पे चेरुःरो //थोसो लुङमेल्य फियाम लुङमेल्ले //थोली साःमारे पेःलक तेसुल्ले //सिम्छिचिरीःरे तेत्साङ ते,सुरो //तेक्के तङनाहाः परा तङ्नाहाः //माःकयु तङ्नाहाः फाइत तङ्नाहाः //लेक्वा मेबेरो चमयोक मेबेरो //थोसो लुङमेल्य फियाम लुङमेल्ले //लुम्फुः साःमारे पेली सुत्तुसी //सावाङ गेम्बेन्गः युक्फुङ गेम्बेन्गः //लेक्वारक केःरेरो चमयोक लःक केःरे //लुङ्थाक्के चङ्ना पेःइप्पा चङ्ना //वाःयारक येप्लो इम्साङरक येप्लो //च्वाःत केभात्मेल्ले च्वाःफात तिमेल्ले //सिसा थिक येप्लो मेन्छिन् थिक येप्लो //खियाःसामाग पङउम मेधासु //आसाःकुम साःन्या आयाङगुम साःने //खेनेः याङसा केजोक्पान्याः कुन्धे केजोक्पा //आङगा सावाङ केम्बाआः युक्फुङ केम्बाआः //पेली फाक्तुसी योबान फाक्तुसी //कोचो मेन्नेगः खिया मेन्नेगः //सावाङ मेम्बेक्नेन् युक्फुङ मेम्बेक्नेन् //लुम्फु साःमाबे पेसुप चङमेन्ना //काँ,ई काँ,ई मेलरे कुँ,ई कुँइ,ई मेलःरे //सेखानु खानु कुनु माङ्सेक /
कुजेक........
सावाङ केम्बारो युक्फुङ केम्बारो //पेलीलक पाःरे योबानलक पाःरे //आप्चाङ मेफिन्दु आप्लेप मेफिन्दे //
याम्मु......
आप्चाङ मेफिन्दु आप्लेप मेफिन्दे //लासाःमेज्या,रो कु,शा मेज्यारो //युन्छो लोसेल्य खेमाङ लोसेल्ले //युक्फुङ मेनेत्ते इःमा मेनेत्ते //तेङगोनी सोत्ते योलाङनी सोत्ते //साक्पात सोत्तेरो यहुक सोत्तेरो //थोसो लुङ्माग फियाम लुङ्माग //आबु लाःरेरो साःरुङ लाःरेरो //लेक्वा पेगेरो थिक्ला पःेगेरो //लेक्वा पेगेरो निला पेःगेरो //
लेक्वा पेगेरो सुक्ला पेःगेरो //लेक्वा पेगेरो लिला पेःगेरो //लेक्वा पेगेरो ङाःला पेःगेरो //केरुङाङ् नेन्लो कुहिम्माङ नेन्लो //आङदुकाङ् नुःरो साःहाम्माङ नुःरो //यो.. चुक्नुआङ् नुःरो हिङमु आङ नुःरो //साम्मेताङ् तोःरो केजङङाङ् तोःरो //लेक्वा पेगेल्ले तुक्लाः पेःगेल्ले //लेक्वा पेगेल्ले नु,लाः पेःगेल्ले //लेक्वा पेगेल्ले येत्ला पेःगेल्ले //लेक्वा पेगेल्ले फाक्ला पेःगेल्ले //लेक्वा केःरेरो थिबोङला केःरेरो //सुसुमाङ मि,रो लिलिमाङ मि,रो //खाम्जुङङाङ् मि,रो खाम्लेपपाङ् मि,रो //यो सुसुम वाःयेरो लिलिम चाःयेरो //खाम्जुम नि चेःयेरो खाम्लेपनी चेःयेरो //याम्मु केःरुङ नेत्तेल्य कुहिक नेत्तेल्ले //आबुआङ पो,रेरो साःरुङ आङ पो,रे //लेक्वा केःरेरो थिबोङला केःरेरो //थिङदाङ् सादुङले साःयो साःदुङले //हुक्सो तेम्सुल्य ताङे तेम्सुल्ले //सिघि खानाम्ले फेक्का नाम्मारे //मादि खानाम्ले फेक्का नाम्मारे //हुक्सो खेङसिङलो ताङे खेङ्सिङ्लो //थोसो लुङ्मेङग फियाम लुङ्मेङगः //थिङदाङनी वाःरे साःयोनी वाःरे// लेक्वा थक्तुम्मा चम्योक थक्तुम्मा //लाई कुम साःरे फेःमिआङ साःरे //याङमेन लिगेल्य फक्तुङ लिगेल्ले //लेक्वा पेगेल्ले लि,याम पेःगेल्ले //वाःया मेभोक्सुरो याङदाङ मेभोक्सु //साम्सु मेवान्दुरो युःमिङ मेवान्दु //सुत्छुरुबामु सुःहाम्फेबामु //साम्सु मेधेक्तु युःमिङ मेधेक्तु //च्वाःत केफात्मेल्लो वाःफात्तिम्मेन् //सेजोरा मेल्लो कुईङ मि,मेन्न् //च्वाःत फात्छेगमु फःयो पे,सियो //आबु लाःरेरो साःरुङ लाःरेरो //लेक्वा पेःगेरो थिक्ला पःेगेरो //लेक्वारक पेःरो निःलारक पेःरो //लेक्वारक पेःरो सुम्ला पेःगेरो //लेक्वारक पेगेरो लिःला पेःगेरो //लेक्वारक पेगेरो ङाला पःेगेरो //केरुङ नेत्तेरो कुहिम नेत्तेरो //आङदुकाङ नेत्तेरो साः हाम्माङ नेत्तेरो //सुसुमाङः मिःसे लिलिमाङ मिःसे //खाम्जुङमाङ् मिःसे खाम्लेप्पाङ् मिःसे //खाम्जुङ मे,हुरु खाम्लेप मे,हुरुआङः //लेक्वा पेगेल्य तुक्ला पेगेल्य //लेक्वा पेगेल्य नु,ला पेगेल्य //लेक्वारक पेःरो येत्लाग पेगे //लेक्वारक पेःरो थिबोङला पेःरो //सुसुम आङ चेःयेरो लिलिमआङ चेःयेरो //खाम्जुम चेःयेरो खामलेप चेःयेरो //लेक्वा थक्तुम्लो चम्योक थक्तुम्लो //आबु आङ पोरेरो सारुङ आङ पोःरेरो //लेक्वा केःरेरो लाःगक चुप्सेल्ले //मियाःरक केःरेरो नामःगप चुप्सेल्ले //सिधि खानाम्ले फेक्का नाम्मारे //मादि खानाम्ले फेक्का नाम्मारे //हुक्सो खेङ्सिङ्लो ताङे खेङ्सिङ्लो//थिङदाङ वाःरेल्ले साःयो वाःरेल्ले //लाइकुम साःथिक फेमि आङ साःथिक //लेक्वा पेगेल्य नि,यान पेगेल्ले //वाःया मेयुक्सु याङदाङ मेभोक्सु //साम्सु मेवान्दु युःमिङ मेवान्दु //थोसु खेवारो साम्दाङ खेवारो //साम्सुरक इङेरो युःमिङरक इङेः //चुक्मु मेनेन्छिङ् हिङ्मु मेनेन्छिङ् //थो लुङ्थुङ मेनेत्लो पाङ्वा मेनेत्लो //सुसुवेङबाग लाला वेङवाग //सावाङ केम्बागः युक्फुङ केम्बागः //सावाङ नी थासिङ युक्फुङ नी थासिङ //यासा आङ साःले खिःरे आङ साःले //लेक्वा मेदे,रु चमयोक मे,देरु //हो.........हो.....लरिक्लो //फिक....फिक...लरिक्लो //साःयोक खिम्मारे योहिप मेबेआङ //ङायोक खिम्मारे योहिप पाङमारे //यो लेक्वा थुक्नुरो चमयोक थुक्नुरो //योसु लुङमे ओ मुक्कुम् लुङमे ओ //लाङफोलो फोलो थाक्साङ युङेल्ले //हुक्फोलो फोलो खिजङलत युङे //याःसा आङ साःन खिःरे आङ साःन //लेक्वारक तेःयेरो चमयोकरक तेःयेरो //याम्मु थाक्चुम चेःरुरो थाक्साङ चेःरुरो //योसु लुङमेल्य मुक्कुम् लुङ्मेल्ले //थोलि साःमारे पेःना हिप्तुल्ले //आबुरक ते,सुरो चङसीरक तेसु //यो याःसा आङ साःन् खिःरे आङ साःन् //लेक्वा थक्तुम आङ चमयोक थक्तुम आङ //तरङ खियाः हाः ताङ्साङ् खियाःहाः //खियाः सामाबे पङउम मे,देःयेरो //माङ्वा पुःरुसी कुदक पिःरुसी //लेक्वा मेत्तुसीरो इजिङ मेत्तुसी //सावाङ् केम्बेन्न् युक्फुङ केम्बेन्न् //वाःसारक तेःयेरो यो लामरक तेःयेरो //लुङ्धाके चङ्ना पेइप्पा चङ्ना //लेक्वा येःबेरो इजिङ येःबेरो //सक्वा मेधाक्तु मइङ मेधाक्तु //थामे कुसिक्नी मायो कुसिक्नी //नालिथिक येप्लो थाङ्बेन थिक येप्लो //पेलि मेफाक्तु योबान मेफाक्तु //खियाः सामाबे पङउम मेदाःरु आ, //याङसा केजोक्पाने कुन्धे केजोक्पाने //सावाङ केम्बाआ युकफुङ केम्बाआ //पेलि फाक्तुसिरो योबान फाक्तुसि //कोचो मेन्नेग खियाः मेन्नेग //सावाङ मेम्बेक्नेन्न् युक्फुङ मेम्बेक्नेन्न्//खियाः सामारो पङउम थासुसी //
याम्मु.... ......
लेक्वामा देन्ओ इजिङमा देन्ओ //काँ,ई....काँ,ई.... मे,लरे //कुँ,ई.....कुँ,ई..... मे,लरे //सेखानु खानु कुनु माङसेक//
सावाङ केम्बारो युकफुङ केम्बारो //याःसा आङ साःरो खिःरे आङ साःरो //आप्मेत मेमेत्तु युन्धुङ मेमेत्तु //आप्चे फिन्दुरो पुङःमि फिन्दुरो //लाशा मेःज्येरो कु,शा मे,ज्येरो //इगेन चोगुल्ले तगेन चोगुल्ले //योसु लुङमेन्नाङ मुक्कुम् लुङमेन्नाङ् //आ,वुरक ला,रु रो सा,रुङरक ला,रुरो //लेक्वा पेगेरो थिक्ला पेगेरो //लेक्वा पेगेरो निला पेगेरो //लेक्वा पेगेरो सुम्लारक केत्तः //लेक्वा पेगेरो लिःला पेःगेरो //लेक्वा पेःगेरो ङालाः पेःगेरो //लेक्वा पेःगेरो नुःलाक पेःगेरो //केरुङ ङाङ् नेत्तेरो कुहिम नेत्तेरो //आन्दुकाङ युःङे साहाम्माङ युःङे //हाङ्गेन्लक पोक्लो सिक्चारक पोक्लो //वःरा रक लो,रो पित्तथुमरक लो,रो //याङसा चोक्माःआङ कुन्धे चोक्माःआङ //सुसुम मिःसेरो लिलिम मिसेल्ले //सु, सुम्मु खु,रु लिलिम मुः खु,रु //खाम्जुङ मिःसेल्ले खाम्लेप मिःसेल्ले //वाःया नेमेन्ना खाम्खु नेमेन्ना //साप्मा नेमेत्ना माङ्खु नेमेत्ना //ना–सिङ केःहङमेल्लो च्वाःत केफात्मेन्लो //सावाङ केम्बारे युक्फुङ केम्बारे //ना–इगेन् यान्दुरो तगेन् यान्दुरो //आबु ला,रेरो सारु,रुङ ला,रेरो //योसु लुङमेल्लो मुक्कुम् लुङ मेल्लो //लेक्वा केःरेरो येत्लानी केःरे //खाम्जुम्माङ चेःयेरो खाम्लेपाङ चेःयेरो //लेक्वा केःरेरो नु,ला केःरेरो /आबु आङ पो,रेरो सारुङाङ पो,रेरो //लेक्वा केरेल्ले थिबोङला केःरे //थिङदाङ सादुङले साःयो सादुङले //हुक्सो तेम्सुरो ताःङे तेम्सुरो //सिधि खानाम्ले फेक्का नाम्मारे //मादि खानाम्ले फेक्का नाम्मारे //हुक्सो खेङ्सिङ्लो ताःङे खेङ्सिङ्लो //थिङदाङ कत्तेन्न् साःयो कत्तेन्न् //तुङगाली माथिक सिम्बुली माङ्थिक //याङमेन लिगेरो फक्तुङ लिगेरो //लेक्वा पेगल्य सुमयान पेगेल्ले //वःया मेभोक्सुरो याङदाङ मेभोक्सु //साम्सु मेधक्तुरो युःमिङ मेधक्तु //तेत्लारामाग लाहादोङना रो //साम्सु इङेन्न् युःमिङ इङेन्न् //सिक्कुम् मे,देसे निङ्वा मे,देसे //आबु केःलापेन् सारुङ केःलापेन् //साजारामाग कुगेक फाःमेन्न् //लेक्वा पेगेरो थिक्ला पेगेरो //लेक्वाग केत्लोः निःलाग केत्लो //लेक्वाग केःरेरो सुमलागः केःरेरो //लेक्वाग केःरेरो नि,ला केःरेरो //लेक्वाग केःरेरो ङाला केःरेरो //लेक्वा केःरेरो तुक्ला केःरेरो //लेक्वा केःरेरो नु,ला केःरेरो //लेक्वारक केत्लो येत्ला केःरेरो //लेक्वा केःरेरो फाङला केःरेरो //केरुङ तो,सेरो कुहिम तोःसेरो //आङदुक नेत्तेरो साःहाम नेत्तेरो //साम्मेताङ तोःसेरो केजःङाङ तोःसेरो //सु–सुम्माङ मिःसेरो लिलिममाङ तोःसेरो //हाङगेन्लक पोक्लो सिक्चारक पोक्काः //याङसा मेत्माआः कुन्धेः मेत्माआः //लेक्वा पेःगेल्ले ङाःतुक्ला पेःरो //आबु मुन्देरो सारुङ मुन्देरो //लेक्वा पेःगेल्ले नुःला पेःगेल्ले //सु–सुम्माङ चेःयेरो लिलिम्माङ चेःयेरो //खाम चङआङ चेःयेरो खाम्लेपाङ चेःये //याम्मु आबुरक पोःरेरो सारुङरक पोःरेरो //लेक्वा केःरेल्ले थिबोङला केःरे //लेक्वा चुप्सेरो लागप्ला चुप्से //मिःया चुप्सेरो नामगप चुप्सेरो //यो थिङदाङ सादुङले साःयो साःदुङले //हुक्सो तेम्सुरो ताङे तेम्सुरो //थिङदाङलक कत्ते साःयोरक कत्ते //तुङगुली माङ्थिक सिम्बुननाङ् माङ्थिक //लाईःकाङ साःथिक फे,मीआङ साःथिक //याङमेन लिगेल्य फक्तुङ लिगेल्ले //यो लेक्वा पेगेल्ले लिःयान पेःगेल्ले //वःया मेभोक्सुरो याङदाङ मेभोक्सु //योसु खेवारो लिङदाङ खेवारो //साम्सु मेघेक्सु युःमिङ मेघेक्सु //सामसुरामाग युःमिङ इङेल्ले //सावाङ केम्बारे युक्फुङ केम्बारे //सुसुवेङबारे लाला वेङबारे //
सावाङ केम्बारे युक्फुङ केम्बारे //तइ केबेकपा थिक नाम्गेन केबेक्पा थिक //पेःहे हाङ्मारो तेन्दुरामाथिक //तइ केबेक्मा नाम्था केबेक्मा //सेगेकवामारो याङलकवामा थिक //सेवा थासुस्याङ सेन्दो थासुस्याङ //योसु लुङ्मे, ओ मुक्कुम् लुङ्मे,ओ //सावाङ पेःङारो युक्फुङ पेःङारो //लाङबन पिःराङे चाःसाक पिःराङे //थोसु लुङ्मेल्ले फियाम लुङ्मेल्ले //लाङ्बन केःबिरो चेःसाक केःबिरो //लाङ्बन मेम्बुरुन चेःसाक मेम्बुरुन //च्वाःफात्छेगर फ,यो दाङमेन्न्//लाङ्बन नाक्तुरो चाःसाक नाक्तुरो //लाङ्बन मेम्बुरुन चाःसाक मेम्बुरुन //सिङ केहङमेल्लो वाधोलुङ् मेन्नाङ //लाङ्बन नाक्तुरो चेःसाक नाक्तुरो //लाङ्बन मेन्नेरो चेःसाक मेन्नेरो //तिङ्दिङ् मेयुक्सीङ नाहेन मेयुक्सीङ //थोसु लुङ्माआः फियाम लुङ्माआः //योसु लुङ्माग मुक्कुम् लुङ्माग //तिङ्दिङ् मेयुक्सीङ नाहेन मेयुक्सीङ //सावाग केम्बेन्ल्लो युक्फुङ केम्बाग //सुसुवेङबाग लाला वेङबाग //थो तिमिक्सोगर कामदकलाङ्बेल्ले //सावाङ थासिङलो युक्फुङ थासिङलो //लाङ्बन मेन्नेरो चेःसाक मेन्नेरो //कुःगोचो नुरो कुःखिया हाःनु //हो.......हो..........लरिक्लो.... //फिक...फिक...... लरिक्लो..... //याःसा नात्नुरो खिःरे नात्नुरो//
थो तकतक नात्नुरो पेःङ्वा नात्नुरो //लाङ्बनले त,रु चेःसाकले त,रु //येत्चिरिमेत्थो येत्लाम थोमेत्थो //
थो काम्बत्लीङ मेल्ले खेवा सुमेल्ले //सावाग हिङसुरो येत्नामग हिङसु //पेगि पेगेल्ले फाङ्नाम् पेगेल्ले //
नु,सु चङमेत्थो लिङघा चङमेत्थो //मिनु तेम्बेत्थो थोक्चङ तेम्बेत्थो //सुसुवेङबाग लाला वेङबाग //
सावाङ केम्बाग युक्फुङ केम्बाग //तिमिक्सो बेल्लो कामदक लाङबेल्लो //लाङ्बन मेन्नेरो चाःसाक मेन्नेरो //
ताःसो सामाबे तक्साङ येम्सीङ ङाङ् //लिःसो सामाबे तक्साङ येम्सीङ ङाङ् //यगुनी पेःरो चङसीनी पेःरो //
लाङ्बन मेन्नेरो चाःसाक मेन्नेरो //यगुमा तेन्थो चङसित्मा तेन्थो //तरङ खियाःहा ताङसाङ खियाःहा //
थो कोइ मे,लारसेरो फाङजङ मे,लारसेरो //थाबु मे,लारेरो सिङलाङ मे,लारेरो //हिल्ली येप्मेपमु याक्सो येप्मेप्मु //
वःशा मेबेरो यो लाम मेबेरो //थो सिन्युक मेबेरो मुदेन मेबेरो //थिकचङ कु,गोचो तेक्के तङनान् //यो थामे युङमेओ मायो युङमेओ //कोइ यो लाङघेङ अत्तु थासिङ ङाङ् //तोःतोः लाङघेङवा सामनुङ थासिङ ङाङ् //
मुजिङनामाए खेयोङनामाए //थिङदाङ पोःराबेन केःसा पोःराबेन //इ,गे लामारे कुन्जुपसेमारे //
तिङ्दिङ् मेयुक्सीङ नाहेन मेयुक्सीङ //लाङ्बन मेम्बुरुन् चाःसाक मेम्बुरुन //थो नु,सु तेम्बेमा लिङघायक तेम्बे//
मिनु तेम्बेओ थोक्चङ तेम्बेओ //यगुनी पेःरो चङसीनी पेःरो //पेली फक्तुल्ले योबान फाक्तुल्ले //खेःने थिक्चङ कुचोग तक्के तङनामे //लोक्फा कोःसेओ सिङघिम कोःसेओ //पेलि फाक्तुरो योबान फाक्तुरो //सिक्कुम् ते,सेरो निङ्वा तेःसेरो //मुजिङ्नामाग खेयोङ्नामेङगः //थोसु लुङ्मेत्थो फियाम लुङ्मेत्थो //वाःसा पेःगेआङ थोलाम पेगेआङ //थिङदाङ पोराबेन आःसा पोराबेन //वाःसा केभोत्छुम थोःलाम केःभोत्छुम //लाङ्बन केम्बुरुम्मेन् चाःसाक केम्बुरुम्मेन् //लुङ्धुङ चोगिन्योः काइ, चोगिन्यो //यो थिली पोक्सीन्यो चबेत पोकसीन्यो //थो सकवाः मेत्तुसी मु,इङ मेत्तुसी //सेक्खारामाग खेङगा थासुसी //योसु लुङ्मेओ आङ मुक्कुम् लुङ्मेओ आङ //वाःसा थाःसिङाङ् योलाम थासिङङाङ् //थिङदाङ पोःराबेन आःसा पोःराबेन //वाःसा केःभोत्छुम यो लाम केःभोत्छुम//
लाङ्बन केम्बिरुम्मेन् चाःसाक केम्बिरुम्मेन् //थो सक्वा मेत्तुस्याः मु,इङ मेत्तुसी //थिङदाङ पोःरा हा, खेःनि साः पोःरा हा //लुङ्धुङ मेजोक्लः काइ, मेजोक्लः //पेलि फाक्तुसि योबाः फाक्तुसि //मुजिङ्नामेल्ले खेयङ्नामेल्ले //
थो ...
थिङदाङ सिःमेत्थो साःयो सिमेत्थो //वाःसा पेगेआङ थोलाम पेगेआङ //कुनक चङङेन्ग लावाखे पोक्से //
कुहाः हाङ्मेङग चेल्लुङ पोक्सेरो //कु,सिङदाङ्मेन्ग खक्लुङ पोक्सेरो //पेलि फाक्तुआङ योबा फाक्तुरो //कु,हिदुतेन्लो चिमचिम पन्नारो //कुधेङाङ मेङगः केङभन पोक्सेआ //कुधिखेक्पेल्लो खिःचो पोक्सेरो //कुबिम्बेन्गमु साङफे पोक्सेमु //
खात्थो .....
साम्जिक् पोक्माबे मुन्धुम् पोक्माबे //कुलाङधोकेन्ग तिङ्नाम पोक्सेरो //कुहुकथोकहारो सामः अजे पोक्सेरो //
कुधिगेकेङमु काप्पा याम्सु पोक्से //कुनिभाक्केङग चिमचिम पन्ना पोक्से //सेजो यान्दुम्लो पेहिप यान्दुम्लो //
कुमिक्खुङ बेङगः तिये तिजो पोक्से //कुमिक हाङ्बेनगः तियेक्पा पोक्से //कुमिकेङगमु फिमरिक्पा पोक्से //
खात्थो चेत्लुङ पोक्माहाः खक्लुङ पोक्माहाः //तिङ्दिङ् पोक्मेल्लो नाहेन पोक्मेल्लो //मुजिङनामारयः खेयङनामारे //थिङदाङ पोराबे आःसा पाःेराबे //लाङ्बन मेन्नेरो चाःसाक मेन्नेरो //यगु केम्देसेः चङसी केम्देसे/
खेनेःससिक पोक्सेओ यङदङ पोक्सेओ //नाःसो पोक्सेओ थपन पोक्सेओ //मुजिङ्नामाग खेयङ्नामाग //थो चेल्लुङ पोक्सेओ खक्लुङ पोक्सेओ //पेलि फाक्तुस्याङ् योबान फाक्तुस्याङ् //कोइ यो लाङघेङ आत्तु थासिङ लो //
तोः तोः लाङघेङवा साम्नुङ थासिङाङ् //थिलि फुक्कोमु यङदङ फुक्कोमु //यःगुनी पेःरो चङसिनी पेःरो //  खान्निन्ग खाप्पु पोक्सेरो सुःगुप पोकसेरो //खिजोरामारो लुपलिङ् हाङ्,मारो //थोसो लुङ् मेन्न फियाम लुङ् मेन्न//योसु लुङ् मेन्नु मुक्कुम् लुङ् मेन्न //थिङ्दाङ पोःराहा साःयो पोराहाः //लुङ्धुङ मेजोक्लो काइ मेजोकलो
नासोरक मुकलो थपनरक मुक्लो //लेक्वा थक्तुम्माङ चमयोक थक्तुम्माङ //पिप्मिरि योप्मा कुसोन्दि योग //
तान्दि ........
सावा थाःमेत्थो येहाङ थाःमेत्थो //सावाः आङ मेःथा येःहाङ्ङाङ् मेःथा //फुङ्जिरिबाथिक फुङ्गाप्पो बाथिक //
वाःसा नी युःआः यो लामनी युःआः //नासुरा पाङ्फे थपन मुक्केल्ले //सिफाक मेयुरो याःमिङ मेःयुरो //
तेङ्गो मेन्दोके योलाम् मेन्दोके //

आल्ल.... थे मु भेल्ले सावादिङ येत्हाङ पाङ्फे मु तान्दि थेदाङ्बा

पोङ्भेल्ले,सेन्दाङ मु मुक,नारा मु मुक,लाहि मु मुक,मिःया मु
मुक,नाम हि मु मुक,चेल्लुङ् मु मुक,खक्लुङ् मु मुक,सोहिम मु मुक,
सोघा मु मुक,सेल्लुङ ते,से,खक्लुङ ते,से,सोगिप ते,से,सोघा ते,से,
लाभा ए लाघा ते,सेमु,मुधुङ चेःतया पोङेल्ले मु,थो तेत्लेरे तेन्जि
येप्पाहाः मु मुगपलिङ खागपलिङ साम्बाहा मु मे,यु आम्मु ससिक
यङदङ नासोरा थपन तिङ् दिङ नाहेन मुक्केल्लेग मु सिफाकयाक्मा
मुकेल्लेग मु,सोहिम मु थक,सोत्मा मु थक,खेम्भेल्ले साम्याङ
नेख्खो युप्पा नेख्खो रे मु खेःनि नेभाकहाः नेबोहाः केदेप्तुम्लःरो भाः................।।
चेत्थ्या हिप....थ्याङ....थ्याङ...............



 

सन्दर्भ सामग्री : ―

१. मुजोःक्लुङ् खाजोःक्लुङ् मुन्धुम्।

याक्थुङ् फेदाङ्मा साङ्जुम्भोका मुन्धुम्साबाहरु।
लिङदेनफुङ् सराही साम्बा हाङ्यम्बु भिम बहादुर लिबाङ्।
येजिरी येफःया हाङ्यम्बु बृषबहादुर वनेम।
सोधुङ् लेम्मुहाङ् साम्बा हाङ्यम्बु रन्धोज सेरेङ्।

^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^

Interduction of Limbu people

Posted by limbu at 5:58 PM

Limbu people

The Limbu (meaning: archer) or Yakthumba/Yakthung (in Limbu language) are an indigenous ethnic group that belongs to the Kiranti group or Kirat confederation that includes the Rai. Their approx population of 400,000 is centered on the districts of Sankhuwasabha, Tehrathum, Dhankuta, Taplejung, Morang, Sunsari, Jhapa, Panchthar and Ilam, all within the Mechi and Kosi zones in Nepal, also known as Limbuwan, as well as the East and West districts of Sikkim. A smaller number are scattered throughout the cities of Darjeeling and Kalimpong in West Bengal, India and also in North and South Sikkim and Bhutan. History of Limbuwan provides brief historical achivements of the Limbu people in Limbuwan. Limbus speak a Tibeto-Burman language called Yakthungpan, literally "language of Limbus", also called simply Limbu. It uses the "Kirat Sirijonga" script based on the Tibetan script and Devanagiri. Limbu Clans and Tribes are said to be divided into the Lhasa gotra (those from Lhasa,Tibet) and Kashi gotra, those who come from the Benaras.However,there is no evidence for it. They celebrate the dance festivals of Kelang popularly known Chyabrung in Nepali (two-sided drum) and Yarakma (Paddy dance) as major events. Limbu have their own script called Sirijunga. There are many books written in the Limbu language. Their faith is onshrined in the evergreen Cynodondactylon (Dubo) grass the rocks. They bury their dead. The population of the Limbus, according to the census of 1991, is 2.4% of the national total.

.

Limbu Language
Limbu (Limbu:Yakthungpan; "Language of the Yakthung/Limbus") is a Tibeto-Burman language spoken in Nepal, Sikkim, Kashmir and parts of Northern India, by the Limbu community. Limbu language has its own unique evolution of Tibetan and Devanagiri writing system. Far more Limbus are literate in Nepali than in Limbu, thus many Limbu publications are accompanied by Nepali translation. Limbu language is one of the major spoken and written languages of Nepal, Sikkim and other parts of Northern India. Today, linguists have reached the conclusion that pronominalization is indigenous development of Tibeto-Burman language and Limbu language bears close resemblance with Khambu Sampang and unique Tibetan dialects. Limbu language has four main dialects-Panchthare, Tamarkhole, Phedape and Chatthare. Before the introduction of Sirijonga script among Limbu Kiratas, Rong script was popular in East Nepal specially in early Maurong state. Sirijonga script had almost disappeared for 800 years and it was brought into practice again by Te-Ongsi Sirijonga Thebe (1704 - 1741 A.D.) of Tellok Sinam who fled to Sikkim where he was put to death by the Lamas of Sikkim in charge of educating people in Limbu language and script in 1741. However, historical evidence show that Te-Ongsi Sirijonga Thebe studied under Sikkimese Lamas and Brahamans in India. The Limbu language and literature has been less practiced in Nepal since the last eighteenth century. The cultural identity of any community was taken as a threat to the national unification by ruling elites until the recent years. The use of Limbu alphabets was banned and the possession of Limbu writings outlawed. There were no specific law about it, but Security Act was enforced for such cases under the strong directives of Kathmandu.

.

Limbu economy
The Limbus traditionally practiced subsistence farming. Rice and maize comprised their principal crops. Although there is an abundance of arable land, productivity is greatly limited by insufficient technology. Excess crops are often traded for food that cannot be grown in the region. A sizable number of Limbu youths used to enlist in the British and Indian Gurkha regiments, providing their families with a steady stream of income. Thanks to the Gurkha revenue, the Limbu community as a whole was lifted considerably in terms of health and education. They have good a living standard compared to others.

.

Wedding practices
Limbus, in general, marry within their own community. Boys are at liberty to choose a girl and girls are equally free to decide whether to spend life with the boy in question or not (Jones and Jones, 1976). Cross-cousin marriage is not allowed in Limbu culture. Marriage between a man and the widow of his elder brother can take place if they mutually agree. Marriage between a man and a woman outside family relations and having different thars (clans) is also possible either by arrangement or by mutual consent of the boy and the girl in question. It is conventionally said that the customs and traditions of Limbus were established in the distant past by Sawa Yethang (council of eight kings/leaders). The marriages are mostly arranged by parents or result when a boy elopes with a girl. Asking for a girl's hand, that is the most important ceremony. In that system, the girl can ask for anything and an unlimited amount of gold, silver, etc. This confirms to the girl's family that the boy is financially secure enough to keep their daughter happy. Few days after the wedding, the boy's family members have to visit the girl's house with a piglet and some alcoholic and non-alcoholic drinks depending upon the financial standard of his house. The key ceremonies of a Limbu wedding take place in the groom's house rather than that of the bride's because girl has to stay with her husband. There are two special dances in this ceremony, one is called "yalakma" or dhan nach in Nepali(rice harvest dance) and "Kelangma" or Chyabrung in Nepali. Yalakma is characterized by men and women dancing in a slow circle, whereas Kelangam consist of complex footwork that goes with the beat of the drums. Anyone can join the dance and they can go for long hours. Yalakma also celebrates the harvest season in addition to being a feature of social occasions including weddings.

.

Limbu religion & festivals
The Limbus follow the Kirant Mundhum oral 'scripture' similar to the Bön, shaman. However, their religion is also influenced by later Tibetan Buddhism, and Hinduism. They have many different classes of ritual specialists, of which "Phedangma", "Yema/Yeba", and "Shamba" are some. Their supreme deity is Tagera Ningwaphuma, but the deity Yuma is the most important and popular among the Limbus and is worshiped in all occasions. Yuma is the mother of all the Limbus, therefore one regards his or her mother as a goddess. Their religion is enshrined in the evergreen Cynodondactylon (Dubo) grass. Traditionally, they buried their dead but due to the influence of their Hindu neighbours, cremating is gaining in popularity as well. Their priests include the Fedangba, Shamba and Yewa-Yema. According to the Nepal Census of 2001, out of the 359,379 Limbu, 86.29% were practising traditional Kiranti religion and 11.32% were Hindu and others. Modern Limbus, especially those living in parts of India also been influenced by Christianity.

.

Limbu traditional music and singing styles
The folk-literature of the Limbus is very rich and because of this, the Limbus residing in Sikkim, Darjeeling, Assam, Nepal and Bhutan, have their own identity because of immense belief in "Yumawad". Their traditions and cultures are still alive. Yumawad is a type of religious scripture, which have been contiouously kept alive by their religious head and handed over from generation to generation verbally. Some of these oral transmission of religious and traditional teachings are also included in Limbu traditional music with the mixture of social stories, dreams or just plain everyday life. There has been a rich tradition of Limbus singing their folk-songs. Their folk-songs can be divided into the following groups:

1.Khyali - a conversational song but young girls and boys sing it with poetic expressions and in a very sweet tone.
2.Traditional Love Songs -

1. Sakpa Palam Samlo - This song is sung during the Kusakpa Yeaalang dance in fast beat.
2. Kemba Palam Samlo - This song is sung during the Kemba Yeaalang dance in slow beat.
3. Domke Akma Palam Samlo - It is sung when doing the normal chores and also during the Domke Akma dance.

3. Hakpare Samlo - this song is sung by middle-aged men and women, who have interest in Mundhum and who are well-known in it. One can find spiritual and worldly specialities in this song.
4. Nisammang Sewa Samlo - This song is sung during religious functions. It is a devotional song. Dancing is one of the important aspect of the life of Limbus. Based on acting-style, the following types of dances are performed:

1. Dance performed after origin of life: This type of dance is known as Ke Lang or Chyabrung Lang. The dance imitates the actions of animals, insects and any form of living beings.
2. Agricultural dance: Under this type of dance there are -

1. Yea Kakma- This dance is performed after night falls after the crops are reaped.
2. Damke Akme- This dance is performed while sowing crops.

3. War dance: This form of dance is known as 'Nahangma' and is performed during "Nahangma"- their religious function. In this dance, only adult males and "Shamani" priests can take part. During the dance, they carry a sword in their right hand and a shield in their left hand, or an arrow in their right hand and a bow in their left hand.

4. Historical dance: In this dance form, the historical war of ten Limbus fought in Aambepojoma Kamketlungma is depicted.
5. Mysterious and ancient dance performed by Shamani priests: this type of dance is known as Yagrangsing Lang, Phungsok Lang, Tongsing Lang. The dance is performed only by the Shamani priests viz. Fedangma, samba, Yewa and Yema.

.

Limbus & Hindu caste system
Nepal's pre-eminent sociologist, Professor Dor Bahadur Bista, asserted that, of all the proverbial thirty-six caste and ethnic groups of Nepal, the Hindu caste system made the least impact on the Limbu. In part, this reflected not only their geographical distance from the seat of power in the capital city of Kathmandu but also their cultural independence.

.

Famous Limbu people

1. King Sirijonga Hang (880-915 AD ) - Ninth century Kirant Limbu King, who unified the warring Limbu states and the inventor of the Kirant Sirijonga Script.
2. Teongsi Sirijonga Xin Thebe (1704 - 1741 AD) - Eigthteenth century Limbu Martyer and social worker, Kirat script reviver and teacher.
3. Iman Singh Chemjong (1904-1975 AD) - Limbu Historian, Author, writer and Kirantologist at the Tribhuwan University, First Kirat historian

4.Padam Singh Muringla - Limbu writer and writer of the first Limbu Novel "Thathama"
5. Phalgunanda Lingden- A renowned Limbu religious and social leader.
6. Bairagi Kainla ( Til Bikram Nembang ) - Writer in Nepalese literature.
7. Captain Rambahadur Limbu Begha – Victoria Cross Holder, Her Majesty's Armed Forces, United Kingdom

8. Gyan Bahadur Yakthumba- First Inspector General of the Nepalese Police force.
9. Ritu Barna Tumbahangphey- Youngest zonal commissioner to serve the country for more than fourteen years.
10. Subash Chandra Nembang- Lawyer, Current Speaker of the House of Representatives, CPN(UML) politician and leader, and the member of the Nepalese Parliament.

11. Jina Lingden - First Limbu woman Air Pilot, Yeti Airlines
12. Captain Kul Bahadur Hukpa Chongbang Limbu – Pilot Captain, Nepal Airlines Corporation
13. Deepak Thangden – Assistant Inspector General of Nepal Police
14. Fattya Bahadur Manyangbo - Lt General (3 star General), Nepal Army
15. Padmasunder Lawati – Politician and Leader of Rastrya Prajatantra Party, ex-Minister
16. Parsuram Khapung – Politician and Leader of Rsatrya Prajatantra Party, ex-Minister

17. Bijay Thumbahamphe – Leader of CPM(UML) and Parliamentarian
18. Lila Subba Shrestha – Former member of Parliament & Deputy Speaker of the house of representatives.
19. Gagendra Limbu – Brigadier General, Nepal Army and Former Chief of Military Secretariat at the Royal Palace.
20. Gyan Bahadur Limbu – Major (QGO) Queen's Gurkha Logistic Regiment. Her Majesty's Armed Forces, United Kingdom.
21. Chandra Bahadur Limbu – Ex. Major (QGO) Queen's Gurkha Engineer. Her Majesty's Armed Forces, United Kingdom.
22. Narendra Bikram Nembang- Nepali Congress Politician Lawyer and current Minister for Law Justice and Parliamentary affiars.
23. Durga Lingkha - CPN (UML) Politician and the Member of Nepalese Parliament

24. Vijay Subba - Poet and CPN (UML) Politician and the Member of Nepalese Parliament.
25. Mani Kumar Subba - A Limbu Indian MP from Assam, Politician and the member of Indian Parliament
26. Rakam Chemjong – Politician and the member of Nepalese Parliament
27. Sanccha Man Limbu- Former Chief Minister of the State of Sikkim and the member of Sikkimese Parliament.
28. Prof. Dr. Tanka Subba - Anthropologist scholar, Shillong University, Meghalaya
29. Dr. Mahendra Lawoti - Assistant Professor of the University of Pittsburgh, USA.
30. Dr Nirmala Khajum Limbu- Physiologist, BPKIS Hospital, Dharan, East Nepal.
31. Sanjib Subba - Executive Director (Webster University, thailand)
32. Kala wati Subba - former speaker, Sikkim assembly
33. Thakur Subba - Major General of Nepal Army
34. Lalit bahadur Limbu - Acting chief of Akhtiyar Durupayog, Nepal Government

35. Prof. BAL Krishna mabohang - Trivuwan University
36. Dr. Youbaraj Limbu - Cardiologist at the Gangalal Heart Indstitute Hospital, Kathmandu
37. Dr. Chaitannya subba Limbu
38. Randhir Subba - former cabinet minister & Ambassador to china. He has been the only Indigenous person to be Foreign minister.
39. Milan Edhingo(Limbu)-Famous hero Of Dharan limbuwan state.
40. Sunita Subba – Singer
41. Pabitra Subba – Singer
42. Dibya Subba – Nepalese Pop Singer
43. Nabin Subba – Film Director
44. Alok Nembang - Film Director (Sano Sansar)
45.Deepak Limbu – Singer (1st Nepali Tara)
46.Dinesh Subba - Singer, Musician

47.Bikram Subba - Poet and lyrician
48.Bhagat Subba - Singer in Limbu Language

49. Malvika Subba – Top Model and Miss Nepal 2004
50. Nirakar Kaythumba (Limbu) – Founder & Bass Guitarist of 1974 AD band.
51. Abhaya Subbha – First Nepali Female Rock singer
52. Nawa Raj Subba, Poet- Winner of First Online World webcam Poem Competition, 2064.(www.nrsubba.com.np).
53. Naren Limbu - Pop singer (Astha Band)
54. Kala Subba - Anchor Ntv
55. Shova Khajum - Limbu Actress, (Tareba)

.

From Wikipedia, the free encyclopedia

 

*********************************************************************************************************

 

 

History of Limbuwan

Posted by limbu at 7:11 PM

 

History of Limbuwan ( Nepali: लिम्बुवानको ईतिहास) is characterised by its close interaction with its neighbours; independent and semi independent rule characterized by autonomy for most of its part. From the time of King Sirijunga Hang to King Mahendra of Nepal, Limbuwan enjoyed Kipat System of Land and Semi or full Autonomy over the period of its existence. Limbuwan is also similar to the rest of Nepal during the medieval ages due to the presence of 10 independent or semi Independent Limbu Kingdoms with strong knitted alliance. Yakthung Pan or Limbu language with four major dialects has always been a major language in Limbuwan. Kirant Mundhum religion as major indigenous religion, with Tibetan Buddhism and Nepali Hinduism gaining significant ground in various parts of Limbuwan history.
The present day Limbuwan comprises land south of the Himalaya Mountains, east of Arun and Kosi rivers and west of Sewalungma mountain range ( Kanchenjunga and Singalila Mountain ranges ) and Mechi River.Limbuwan territory is also called Pallo Kirant by People living in the west of Arun River, Kathmandu valley and other Nepalese people.
Limbuwan and her history have never been covered much by the government of Nepal in its academic text books while majority of focus was lighted upon the history of Kathmandu valley only (also called Nepal valley or simply Nepal), although Limbuwan is a part of Nepal now; it was once ruled independently up to 1774 AD, Limbuwan or her history remains unknown even too many people of Limbuwan. People of Limbuwan and Nepalese citizens in the present context of federalism and autonomy in Nepal don’t understand that out of all the territories annexed by the Kings of Gorkha, Limbuwan was the only territory that was actually incorporated to the Kingdom of Nepal by the means of collective Gorkha-Limbuwan Treaty with the Kings of ten Kingdoms of Limbuwan and their ministers. Under the terms of treaty, Limbuwan and her kings would accept King of Nepal as their overlord and stay under the same Nepalese flag but Limbuwan and her people were supposed to be completely autonomous with non interference from the Kingdom of Nepal. However, over the period of Shah dynasty, Limbuwan was gradually stripped of its original treaty rights. Therefore, people of Limbuwan today are the most vocal, proponent and supportive of federalism with autonomy in Nepal.

.

Pre-History
Anthropologists and Historians claim with fossil records that people lived in Nepal around 30-40 thousand years ago. First people of Limbuwan and Eastern Nepal could have been that batch of people too. First people to live permanently and calling Limbuwan home was the Kirant people. These Mongoloid people are believed to have moved into Nepal from the east from Assam valley and beyond around 6-8 thousand years ago. They practised shifting cultivation and moved with their domesticated pigs and other animals along the lower warmer hills. The same people moved on to western Nepal and eventually conquered Kathmandu valley to establish the first Kirant civilization of Nepalese history. They spoke language of Tibeto-Burman Ancestry and practised animistic religion.

.

Bhauiputahang Dynasty
King Bhauiputahang of Limbuwan (First Independent King of Limbuwan (circa 580 BC)
King Jitedasti became the seventh Kiranti King in central Nepal around 580 BC. Kirant Chiefs under King Jitedasti in present day Limbuwan area revolted against him and ceased to see him as their overlord. During that period all the Kirant chiefs used to pay monetary tribute and rendered military service to the Kirant kings of Kathmandu valley. The system was much similar to feudal system in medieval Europe. After the revolts, Kirant chiefs of eastern Nepal elected Bhauiputahang as their new king. King Bhauiputahang built his capital in Phedap and ruled eastern Nepal comprising of present day Limbuwan. While central Nepal was ruled by Kings of Kirant Dynasty, Limbuwan in east Nepal was also ruled by kings of Kirant dynasty, (the ancestors of Present Kirant Limbu people). King Bhauiputahang was a renowned in the Limbuwan and eastern Nepal, while King Jitedasti sat on the throne in Kathmandu valley.

King Parbatak of Limbuwan / Eastern Nepal (Circa 317 BC)
A descendent of King Bhauiputahang, King Parbatak was a son of King Jeitehang and ruled Limbuwan around 317 BC. During that period, King Parbatak was the most powerful kings of the Himalayan region and present day Nepal. King Parbatak was allied with Chandra Gupta Maurya of Magadha, and also assisted him in his military campaigns in Nanda kingdom. During his father King Jiete’s rule, Alexander the great had invaded India and established his Satraps in Punjab and Sindh. King Parbatak assisted King Chandra Gupta Maurya in driving the Greek Satraps Seleucus (Military governor) away from Punjab and Sindh. For King Parbatak’s assistance to Chandra Gupta, he gave lands of northern Bihar to King Parbatak and many Kiranti people migrated to northern Bihar during that period. They became known as Madhesia Kirant People, or Limbus of Kashi Gotra. King Parbatak Hang is also mentioned by Magadha Historians as ally of Maurya Emperor.

King Samyuk of Limbuwan / Eastern Nepal (Circa 125 BC)
After seven generations of King Parbatak, King Samyuk sat on the throne of Limbuwan / Eastern Nepal. He was unpopular among the descendants of Madhesia Kirant people (Descendents of those who lived in Bihar since King Parbatak’s time). Under the leadership of Bazdeohang, people revolted against King Samyuk and overthrew him. The Kirant Chiefs elected Bazdeo as the new King of Limbuwan / Eastern Nepal.

.

Bazdeo Dynasty
King Bazdeohang of Limbuwan (circa 125 BC on)
After the revolution of Kirant people of Limbuwan area, the Kirant chiefs of the region elected the rebel leader Bazdeohang as their King. He made his capital at Libang and started his own dynasty. He was followed by twelve kings of his dynasty.

King Sangkhadeo I
King Sangkhadeo II
King Dewapour
King Bhichuuk
King Ghangtuk
King Sotumhang
King Limdung
King Lijehang
King Mapunhang
King Dendehang
King Kundungjapa
King Kundungjapa of Limbuwan

The last king of Bazdeo dynasty had four sons, Mundhungge, Sandhungge, Kane Hang, and Kochu Hang. It is said that Kochu hang migrated to North Bengal and established his own Kingdom Kochpiguru from where the term Koch is derived. After the death of King Kundungjapa, Limbuwan fell into chaos and anarchy, each chief ruling their areas independently.

.

The Era of Eight Kings
From the time of the last king of Bazdeo’s dynasty, Limbuwan was ruled by eight chiefs and their descendents, none of them rose to become powerful enough to subdue all and none came to prominence. During this period, people migrated in and out of Limbuwan region and around 6th century AD, a batch of people from Shan-Makwan area in China/Burma area moved to Assam in India and eventually to Limbuwan area in Nepal. The Assimilation of the original Kirants of Limbuwan, migrants of Tibetans, Mongols, and tribes from the Bihar area and finally the migrant people of Shan-Makwan will give birth to a new nation of Limbuwan, nationality of Limbu and the Limbu culture.

The revolution of the Kiranti People in Limbuwan
During the latter years of the rule of eight Kiranti chiefs, the population of Limbuwan multiplied and families increased with numbers. Feeling the crunch and threat, the eight rulers started suppressing the people. Then the descendents of Shan Mokwan people, (the latest immigrants to Limbuwan) could not stand any longer and devised a plan to over throw the eight chiefs. They met at Ambe Pojoma and decided to revolt against the eight chiefs. The rebel leaders erected three stone pillars and planted three mango trees around it. After sprinkling holy waters on it, the rebel leaders and the rebel army took an oath that everyone would fight against the tyrant eight chiefs and would not return home until they beat the rulers. The meeting place of Ambe Pojoma still exists to this day, and the battle of eight chiefs is incorporated in Limbu Mundhum ever since. After knowing that the rebellion was breaking out in their country; the eight rulers raised their own army and aimed at massacring and displacing people of Shan-Mokwan descent. The great Civil war broke out between the eight rulers of Limbuwan and Rebels of Limbuwan. The army of eight rulers were defeated in every village by the rebels. The eight rulers were either killed or chased away from Limbuwan territory.

.

The Era of Ten Limbu Kings (550 AD to 1609 AD)
Thus, with unity and strength, Kirant people of Shan Mokwan origin defeated their rulers. After their victory, the rebel leaders assembled once again at their holy place Ambe Pojoma. The leaders fixed the northern boundary to be in Tibet, southern boundary in JalalGarh in Bihar; eastern boundary at river Teesta and western boundary in Dudhkoshi River. Later the east and west boundary of Limbuwan came to rest at Arun river in the west and Kanchenjunga mountain plus Mechi river in the east.
The meeting of rebel leaders decided to name the recently acquired country as Limbuwan as it was won by the strength of a Bow and Arrow. [ Li = Bow, ambu = acquire ; Limbu Language] They also decided to divide Limbuwan into ten districts or Kingdoms and place ten kings to rule each kingdom. They also agreed to defend Limbuwan from any external threat by rendering military from all the ten Kingdoms. They changed the name of their nationality to Yakthumba. Originally at the beginning only the Kings of Limbuwan were called Limbus and the people of Limbuwan were called Yakhthungba, but over time all the people of Limbuwan started calling themselves Limbu. Thus, the term Limbu and Yakthungba became synonymous.

This Period in Limbuwan history corresponds to Lichhavi and Malla Dynasty periods in Nepal Valley.
The Ten Rulers, Their Kingdoms and their forts.
1. Samlupi Samba Hang...........King of Tambar and..................his capital Tambar Yiok.
2. Sisiyen Shering Hang.........King of Mewa and Maiwa kingdoms and his capital Meringden Yiok.
3. Thoktokso Angbo Hang.........King of Athraya and.................his capital Pomajong.
4. Thindolung Khokya Hang.......King of Yangwarok and...............his capital Hastapojong Yiok
5. Ye nga so Papo Hang,.........King of Panthar and.................his capital at Yashok and Phedim.
6. Shengsengum Phedap Hang......King of Phedap and..................his capital at Poklabung.
7. Mung Tai Chi Emay Hang.......King of Ilam and....................his capital at Phakphok.
8. Soiyak Lado Hang,............King of Miklung (Choubise) and......his capital at Shanguri Yiok.
9. Tappeso Perung Hang,.........King of Thala and...................his capital at Thala Yiok.
10. Taklung Khewa Hang,........King of Chethar and.................his capital at Chamling Chimling Yiok.

.

Kings of Ten Limbuwan
King Mung Mawrong Hang
In the beginning of 7th century AD, King Mung Mawrong Hang came to prominence in the terai lands of Limbuwan, ( present day Sunsari, Morang and Jhapa area). He cleared much of the forest area in the present day Rangeli east of Biratnagar and built a town there. Since the Ten Kings of Limbuwan had soverignty over the terai lands through Kingdom of Ilam and Kingdom of Bodhey (Choubise), they assembled a collective Limbuwan force and chased King Mawrong from Rongli area.
Mawrong went to Tibet and took refuge in Khampa Jong, but he still had aimbition to rule all of Limbuwan. When Limbuwan was ruled by ten Kings and when King Mawrong came to prominence, Tibet was ruled by King Tsrong Tsen Gempo. Mawrong went on to ally with Tibetan King Tsrong Tsen Gempo, managed to get Bhutia tribes of Khampa jong to assist him and planned on attacking Limbuwan from the north. King Mawrong attacked Limbuwan, the ten kings of Limbuwan brought their forces and fought decisive battle through Hatia, Walungchung and Tapkey passes in the Himalayas. Ten Kings of Limbuwan lost and King Mawrong rose as the over lord of Limbuwan. The ten Kings of Limbuwan still continued to rule their original places as subordinate to King Mung Mawrong.
King Mawrong also started a festival among Kirant people called “Namban”, where people celebrate the gathering of harvest every year and it falls on the last week of December.
King Mawrong had no male heir so he died and one of his ministers took over and became King Mokwan San. After a brief period King Uba Hang came to prominence in Limbuwan area.

.

The Era of Lasahang Dynasty
King Uba Hang ( ruled 849-865 AD )
Following the death of King Mawrong, Uba Hang became powerful and renowned in Limbuwan area. He subdued the Limbuwan area which was under King Mokwan San and became King. He is known for introducing new faith among Limbu people and bringing changes to the Kirant mundhum religion. He taught his subjects to worship the great spirit of Tagera Ningwafumang with flowers and fruits, but not with sacrifice and blood.
He built Chempojong fort and palace in Ilam. He introduced the festival of Tong Sum Tong Nam, held every three years in honour of Limbu Ancestor goddess Yumasammang and supreme god Tagera Ningwafumang. This Tong Sum Tong Nam festival is still held in Panchthar district of Nepal and is called Trisala Puja in Nepali language.

King Mabo Hang (ruled 865-880AD)
King Mabo Hang succeeded his father King Uba Hang in Limbuwan. He ruled Limbuwan for 15 years with the title of Thakthakkum Mabo Hang. He was well respected and known in Limbuwan and many also believed him to be the reincarnation of god. He moved his capital from Chempo Jong in Ilam to Yasok Jong in Panchthar.
King Muda Hang
After the death of Mabo hang his son Muda hang succeeded to the throne, but he was a weak king and unlike his father and grandfather he was not able to subdue all the rulers of ten Limbuwan. The ten rulers of Limbuwan declared independence in their own districts and began ruling independently. There was anarchy and chaos in Limbuwan as the rulers and clan chiefs tried to establish their own hagemony over Limbuwan. Thus Limbuwan disintegrated, and Lasa Dynasty kings were reduced to being only kings of Panchthar area and the southern Limbuwan.

King Wedo Hang
In the Chaos and integration of Limbuwan, King Muda hang was succeeded by his son Wedo Hang. He ruled from Hellang palace in Panthar. In Panchthar district King Muda Hang was fighting Nembang hang Chief, the same chief fought with king wedo hang as well. When chief Nembang hang failed to defeat he plotted King Wedo Hang’s assassination, he married his sister Dalima to King Wedo Hang to be close to Hellang Palace. King Wedo Hang was murdered by his enemies while he was sleeping. Queen Dalima, sister of Nembang chief was pregnant with King Wedo’s child at the time of the murder. Chief Pathong Hang sat on the throne of Hellang palace ruling present day Panchthar area. Queen Dalima left Hellang palace and went on to live in Chempojong palace in Ilam. Chempojong palace was the ancestral home of the Lasahang dynasty kings built by King Uba Hang.
King Chemjong Hang
The fifth King of Lasa Dynasty was King Chemjong hang. He was born in Chempojong palace in Ilam where his mother was living. When he was born his mother kept him in disguise by dressing him up as a girl, fearing that Chief Pathong Hang’s people would come and murder him. She told him that his father’s enemy would destroy him if they were to find his true identity. He grew up to be a wise and strong individual under the disguise as a girl. His mother had told him of his late father’s followers in the northern part of Limbuwan. He then made his way there and made alliances with the chiefs. He made a surprise attack while everyone at Hellang palace was celebrating the marriage of one of the district chiefs. After his capture of Hellang palace, he made his identity clear to all those present and they accepted him as the true ruler and heir of late King Wedo Hang. Since he had no real name and that he was born in the old palace of Chempojong, the chiefs assembled decide to name him Chemjong Hang and thus it became his name. He once again tried to unite all of Limbuwan and succeeded in extending from present day Panchthar, Illam, Dhankuta, Sunsari, Morang and Jhapa. Back in those days Morang composed of lower terai lands of Sunsari, Morang and Jhapa. While northern Limbuwan still laid in fragments.

.

The Era of King Sirijunga (880-915 AD)
King Galijunga who ruled the Yangwarok Kingdom of Limbuwan during the time of King Uba Hang; Ubahang was Galijunga’s overlord at the period. Then King Muda hang became weak and started losing control of all of Limbuwan, the grandson of King Galijung, Sirijunga rose into power in the northern Limbuwan area. King Sirijunga’a ancestors had ruled the Kathmandu valley during the Kirant rea in Nepal.

Unification of Northern Limbuwan
During the anarchic period of King Muda Hang, King Sirijunga became powerful enough to subdue all of Limbu chiefs under his control.

Famous Sirijunga Forts
King Sirijung constructed two big forts at present day Sirjung in Terhathum district and Chainpur in Sankhuwasabha district. The forts were named Sirjunga fort and the remains of the structures still stand today.

King Sirijunga Script
King Sirijunga is also known for deveolping and introducing Sirijunga script to the Limbus, which is still in use today. The Mundhum, Kirant Limbu religious text of Mundhum states that King Sirijunga was asked by Nisammang (Limbu god of learning) to accompany her to the base of mount Phoktanglungma. The goddess took him to the deepest of the caves in the mountain and gave him the stone slab consisting of writings. There he was also blessed with power of knowledge and the goddess taught him how to read and write that language and told him to spread the scriptures to his people. Then King came back to his palace and started teaching the script and knowledge to Limbu people.

Kipat Land system of King Sirijunga
King Sirijunga is also known for his famous land reform law. He introduced a Kipat land system, where by he divided lands to the chiefs of each clan or village and vested them with the full power over his land. The chief’s powers didn’t extend beyond his borders and chiefs were expected to extend full military support from his village during the time of war to all the Kings of Limbuwan for the protection of Limbuwan. One of the important charactersitics of Kipat system was that, neither chief nor his people were allowed to sell their lands to any outsiders or any non clan members. Non clan members were only allowed to rent the land for the period of time and was not supposed to permamnently take the land ownership. The land was to be divided equally among every sons and unmarried daughters. He also decreed that all the chiefs of villages had to have a council called Chumlung of four members to assist him in ruling the villages. The Chief presided over all the clan/village meetings and festivals. He also had enough powers so that his decisions were considered final. Ever since the time of King Sirijunga, Limbu people of Limbuwan have been enjoying special Kipat rights over their lands. No one could take away the Kipat lands and the lands belonged communally to specific clan. Kipat land system devised by King Sirijunga of Limbuwan gained popularity in other Kirant areas in Nepal as well. The Kipat Land System was used by people of Kirant Rai, Kirant Sunuwar and even Tamang people. Following King Sirijunga all the rulers of Limbuwan area up to King Mahendra had promised to uphold the special laws and custom of the Kipat system of Limbuwan during or right after their coronation.

.

The period of Ten Kings after King Sirijunga
After the death of King Sirijunga, Limbuwan once again is ruled by ten Kings of ten Kingdoms of Limbuwan, this period lasts from 915 AD to 1584 AD. All the ten Kingdoms formed after the great revolution of Limbuwan in 6th century AD stays the same. The current state of Limbu nation, culture, language and ethnicity is believed to have taken shape during this period.
During this period, the lowlands of Limbuwan, (present day terai lands of Sunsari,Morang and Jhapa) collectively known as Morang since the time of King Mung Mawrong Hang, develops as its own Kingdom in its own right. In the beginning of 1400 AD, Morang Kingdom patriates from Kingdom of Ilam and Kingdom of Mikluk Bodhey (Choubise) and starts ruling on its own. Morang Kingdom’s borders were set at Kankai river in the east, Koshi river in the west, Shanguri fort in the north and Jalal garh in India in the south. King Sangla Ing becomes the first king of Lowland Limbuwan kingdom of Morang after 900 years since it last had its own king. He builds alliances with the other Kings of Limbuwan and remains in good terms. He builds his kingdom at Varatappa and rules from there. King Sangla Ing is succeeded by his son Pungla Ing, who later converts into Hinduism and changes his name to Amar Raya Ing.

.

The Sanglaing Dynasty Kings
King Sangla Ing (First king of Ing Dynasty)
King Pungla Ing; (becomes Amar Raya Ing )
King Kirti Narayan Raya Ing
King Ap Narayan Raya Ing
King Jarai Narayan Raya Ing
King Indhing Narayan Raya Ing
King Bijay Narayan Raya Ing

The last King of Ing Dynasty Kings of Morang Kingdom Bijay Narayan builds good friendship with the King of Phedap Murray Hang Khebang. He then advises King Bijay Narayan to build a new town after his name and thus Bijaypur town was settled. The Bijaypur town, near present day Dharan City remained the capital of Morang Kingdom and that of all of Limbuwan until 1774 AD. King Bijay Narayan then advises King Murray Hang Khebang of Phedap to stay in Bijaypur and assist him in ruling Morang Kingdom as his prime minister. King Murray Hang Khebang agrees to the proposal thus his title of prime minister becomes hereditary to him and his descendents only. In this way King Bijay Narayan Raya Sanglaing effectively makes King Murray Hang his prime minister and while Murray Hang’s son Bajahang Raya Khebang rules the Kingdom of Phedap under his father. King Bijay Narayan also gives the title of Raya “King” in those days to Murray Hang. Since then, King Murray Hang Khebang becomes the first prime minister of Limbuwan and second King of Limbuwan to hold the Hindu title of “Raya”.
Over time, the relationship between King Bijay Narayan Raya Sanlgaing and his primeminister Murray Hang Khebang sours, he alleges Murray hang of rape of his daughter and assigns him death sentence. Hearing the sad news of Murray Hang’s betrayal by the King of Morang, his son King Bajahang Khebang decides to punish the King of Morang. He goes to Makwanpur and ask for the help of King Lo Hang Sen of Makwanpur. King Lohang Sen of Makwanpur with the help of Kirant force conquors Bijaypur in 1608 AD. King of Phedap Bajahang Khebang who had come to take revenge of his father’s death dies at the battle field and at the same time, King Bijay Narayan also dies of natural causes. King Lohang Sen of Makwanpur thus appoints, King Bajahang Khebang’s son, and Murray hang’s grandson Bidya Chandra Raya Khebang as the prime minister of Morang Kingdom and gives him autonomy to rule Morang. Lohang Sen returns to Makwanpur and King Bidya Chandra Raya Khebang goes to Lhasa to get recognition as the real King of Limbuwan. King Bidya Chandra successfully gets the Royal document with the seal of Dalai Lama recognising him as the ruler of all of Phedap and Morang. In the mean time, the rest of the kingdoms of Limbuwan are ruled by their own Kings.

.

The Era of Divided Limbuwan (1609 to 1741 AD)
The death of King Bijay Narayan Sanglaing of Morang and the subsequent war of revenge by the King of Phedap leads to the conquest of Morang Kingdom of Limbuwan by Lo Hang Sen of Mokwanpur. This event leads to the era of divided Limbuwan because the association of Limbuwan states doesn’t exist anymore. Only few of the ten Kingdoms of Limbuwan actually allies with the Sen King and sees him as their overlord. In the mean time, in 1641 AD, when King Phuncho Namgyal is ordained as the King of Sikkim, independent Limbu Kings of Tambar Kingdom, Yangwarok Kingdom, Panthar Kingdom and Ilam Kingdom allies with the Sikkimese King thus effectively dividing Limbuwan in half in alliance. From the enthronement of King Puncho Namgyal of Sikkim in 1641 AD to 1741 AD, eastern and northern Limbuwan allies with the Kings of Sikkim.

.

The Era of Namgyal Dynasty in Eastern and Northern Limbuwan (1641-1741AD)
From 1641 AD to 1741 AD for approximately hundred years, Limbu Kings of Tambar, Yangwarok, Panthar and Ilam kingdoms allies with the King of Sikkim and sees him as their overlord. During this time the other Kingdoms of Limbuwan are allied with the Sen King of Makwanpur. King Puncho Namgyal dies in 1670 AD and is succeeded by his Son King Tensong Namgyal, who marries three queens, the youngest queen was from Limbuwan, and her name was Queen Thungwa Mukma, daughter of King of Yangwarok Yong Ya Hang. King Tensong Namgyal of Sikkim builds a new palace and asks his youngest queen to name it. She names it “Song Khim” meaning new home, thus overtime the name changes from Songkhim to Sukkhim to eventually Sikkim. That’s how the name Sikkim came into being. Original name of Sikkim although was Mayel in Lepcha language, Chungjung in Limbu language and Denjong in Bhutia language. King Tensong was succeeded by his son and third king Chhyagdor Namgyal. During his time, Bhutan attacks Sikkim and occupies it for eight years. With the help of Tibetans he regains his throne. He dies in 1716 AD and is succeeded by his son King Gyurmi Namgyal. In 1733 AD King Gyurmi Namgyal of Sikkim dies childless, then his minister declares himself the King of Sikkim under the title of “Tamding Gyalpo” and starts ruling from the throne of Rabdentse palace. He rules from 1738-1741 AD. This throws Limbu allies of Sikkim in disarray as other ministers have placed the infant king on the throne. In the mean time in 1741 AD, a Limbu scholar named Srijunga Sing Thebe of Yangwarok Kingdom of Limbuwan comes to western Sikkim to teach Limbu script and literature to the Kirant people of western Sikkim. The Tibetan Tachhang Lamas of Pemayangtse monastery fears the Limbu Sirijunga Xin Thebe’s actions. They kill him by tying him on the tree and shooting him to death by arrows. This cumulates to anger in Limbuwan and the Kings of all the Kingdoms of Limbuwan that have allied with the King of Sikkim in 1641 AD breaks off ties and stop regarding Kings of Sikkim as their overlord and Ally. Thus Namgyal dynasty ends in Limbuwan in 1741 AD, after breaking off of ties with Sikkim, the four Limbu Kings and their Kingdoms remain neutral and independent.

.

The Era of Sen Dynasty in Western and Southern Limbuwan (1609-1769AD)
From 1609 to 1769 AD for about 160 years, the Sen Kings of Makwanpur are Nominal kings of Morang and allied to other remaining five kings of Limbuwan. The era of Sen Dynasty in Limbuwan begins with the conquest of Morang kingdom by King Lo Hang Sen to avenge the death of the prime minister of Morang.

King Lo Hang Sen (1609-1661 AD)
Following the enthronement of King Lo Hang Sen to the throne of Morang Kingdom at Bijaypur, Limbuwan also enters the phase of Hindu influence. All the Kings of Limbuwan, their ministers, and their chiefs start changing their original Kirant Limbu names into Hindu names. King Lo Hang Sen rules from 1609 to 1641 AD, he manages to get all the Kings of Limbuwan who are not allied with Sikkim to get on to his side. He promises to Limbu people and their chiefs that the practice of Kipat Land System, Limbu language, culture and way of life that have been in practice for thousand of years will always be protected. He also promises to Kings of Limbu kingdoms that they would get full autonomy and power to rule their own kingdoms. Thus, this way King Lo Hang Sen manages to become the King of Kings in Limbuwan and takes the title of Maharajadhiraj. He appoints three Limbu ministers in his court in Makwanpur. In the mean time, Kingdom of Morang with its capital Bijaypur is ruled by the descendents of King Murray Hang Khebang, the Prime Ministers during the Sanglaing Dynasty.

King Harihar Sen (1661 – 1684 AD)
King Harihar Sen, the grandson of Lo Hang Sen succeeds his grandfather to the throne of Morang. He extends Morang up to Gondwara in Bihar, gives himself the title of “Hindupati Maharaj”, and builds a new palace in Chanjitpur in lower Morang. He places his grandson Bidhata Indra Sen on the throne of Morang. This is not liked by Hahrihar Sen’s sons so the civil war breaks out. In this chaos, Subha Sen, the younger son of King Harihar Sen turns out victorious and starts ruling Morang.
King Subha Sen ruled Morang for 22 years, in the mean time King Bidhata Indra Sen is also ruling Morang. Both King Subha Sen and Bidhata Indra Sen is then tricked into coming to the palace of Nawab of Purnea, who then betrays them and sends into disposal of the Mughal Emperor in Delhi, both the Uncle and Nephew Kings die in the hands of Mughal Emperor. After finding out about this betrayal, Queen Padmidhata Induraj Rajeswari, wife of King Bidhata Indra Sen, calls upon all the allies of Morang Kingdom. All the nine Kings of Limbuwan are called upon by the queen to assist her in punishing the Nawab of Purnea.

Queen Padmidhata Induraj Rajeswari Sabitra Sen (1706-1725 AD)
The Kings ruling nine Kingdoms of Limbuwan at that time were, Chemjong King, Pasenama King, Lingdom King, Khewa King, Sukmi King, Makkhim King, Vaji King, Gabha King, and Shah Hang King. They were titled Roy by the Sen Kings of Morang, Roy was equivalent of King.
Another war of revenge breaks out with the united forces of Limbuwan under the command of Chemjong King and the Nawab of Purnea at Jalal Garh. Limbuwan forces turn out victorious; their leaders establish the boundary at Jalal Gurh in the south.
The Kings of Limbuwan then decide to bring the capital city of Morang back to Bijaypur from Chanjitpur. The kings place Queen Padmidhata Indurajrajeswari to the throne of Bijaypur. Meanwhile, the same Khebang dynasty kings of Phedap serve as Prime minister of Morang and other Limbus serve as ministers and chautariayas.
In 1721 AD, about fifteen years after the War of revenge with the Nawabs of Purnia, Limbuwan establishes friendly and trading relations with Kingdom of Purnea in the south. King Pasenama who was also a minister of Morang went to Purnea and established the bilateral relationship.

King Mahipati Sen (1725-1761 AD)
After almost twenty years of reign, Queen Padmidhata dies. Kings of Limbuwan and their minsters assemble and elect Mahipati Sen of Makwanpur, son of late King Subha Sen as the King of Morang and Places him on the throne in Bijaypur. He effectively becomes King of Kings of Limbuwan or Maharajadhiraja of Limbuwan. Mahipati Sen was a weak King, he had no legitimate issue, but had eighteen illegitimate sons. Kamadatta Sen, the eldest of the illegitimate sons would succeed King Mahipati Sen of Morang and Maharajadhiraj of Limbuwan.

King Kamadatta Sen (1761-1769 AD)
During the reign of King Mahipati Sen, Prime minister of Morang was King Bichitra Chandra Raya Khebang of Phedap Kingdom. When Mahipati Sen died, he didn’t allow Kamadatta Sen to be the full ruler of Morang Kingdom because he thought Kamadatta was illegitimate. During this time, Sen Kings had given much of the terai lands of Morang to the Limbu Kings and chiefs for their personal jagir believing that they would not revolt against them.
The feud between King Kamdatta Sen and his Prime Minister grows as the tension of power struggle increases; Prime Minister Bichitra Chandra Raya Khebang is succeeded by his son Buddhi Karna Raya Khebang. Buddhi Karna pursues his father’s policy of disengaging Kamadatta Sen from the state affairs. Then finally Kamadatta Sen has had it, comes to Bijaypur and occupies the throne and expels Buddhi Karna out of Morang. Buddhi Karna goes to Rabdentse palace in Sikkim to get help.
Kamadatta Sen turns out to be worthy ruler and establishes good relations with everyone. He declares that all the Limbu Kings of Limbuwan, their ministers and chiefs to of his lineage and that they are to be treated as his own family. He also marries Princess Thangsama Angbohang, sister of King of Athroya in Limbuwan. He appoints King Shamo Raya Chemjong of Miklung Bodhey Kingdom (Choubise) to be his Prime Minister and requests him to come to his palace in Bijaypur and manage his country. He once again guarantees autonomy and Kipat to all the people and Chiefs of Limbuwan. He establishes friendly relations with the King of Bhutan, King of Sikkim and Tibet. King Dev Zudur of Bhutan even sent his representatives in King Kama Datta Sen’s coronation. Morang and Limbuwan also already had good relations with Kingdom of Purnea in the south. He also develops good relations with King Ranjit Malla of Bhaktapur.
Thus with his appeasement policies to the people of Limbuwan and good relations with the neighbouring states of Limbuwan, he was gaining much confidence and popularity in Limbuwan.
Meanwhile, in 1769 AD, exiled and unhappy Prime minister of Morang Buddhi Karna plans a conspiracy to assassinate King Kama Datta Sen. Buddhi Karna’s assassins executes King Kama Datta Sen in Morang in his way to a meeting.

The Era of Divided Limbuwan
King Buddhi Karna Raya Khebang of Morang ( 1769-1773 AD)
After the assassination of Kama Datta Sen, Buddhi Karna came to Bijaypur and became the last King of Morang and Limbuwan. But after hearing the death of King Kama Datta Sen all the states that made up Limbuwan and that allied with Morang split up. No Kings of Limbuwan had allegiance to Buddhi Karna anymore. He seriously needed able ministers and chiefs to assist him in ruling Morang and all of Limbuwan. He sent people to look for King Shamo Raya Chemjong of Miklung Bodhey Kingdom to help him.

During this time,
King Shridev Roy Phago............................King of Maiwa Kingdom,
King Raina Sing Raya Sering.......................King of Mawa Kingdom,
King Ata Hang.....................................King of Phedap Kingdom,
King Subhawanta Libang ...........................King of Tambar Kingdom,
King Yong Ya Hang.................................King of Yangwarok Kingdom,
King Thegim Hang..................................King of Panthar Kingdom,
King Lingdom Hang.................................King of Ilam Kingdom,
King Shamo Roya Chemjong Hang.....................King of Miklung Bodhey (Choubise, included southern Panther)
King Khewa Hang...................................King of Chethar (included Dasmajhiya, Jalhara and Belhara areas)
king Buddhi Karna Raya Khebang....................King of Morang (included present day Sunsari, Morang and Jhapa areas)

King Shamo Raya Chemjong was responsible for leading the Kings of Limbuwan and chiefs of Limbuwan in signing a treaty with the King of Gorkha. King Shamo Chemjong was also the Prime minister of Morang Kingdom and effectively ruled Morang when King Buddhi Karna was away from Bijaypur to seek help from the British. King of Ilam, King Lingdom’s son was the last King of Limbuwan to sign a treaty with the King of Gorkha.
Limbuwan Gorkha War ended in 1774 AD following a treaty between the King of Gorkha and Kings of Limbuwan and their ministers in Bijaypur, Morang.

...

The Era of Shah Dynasty in Limbuwan
King Prithivi Narayan Shah ( 1768 – 1775 AD)
Major role that King Prithivi Narayan played in Limbuwan history is the incorporation of Limbuwan lands into his Gorkha Kingdom. Following this Gorkha Empire became Nepal. Former ten Kingdoms of Limbuwan were divided into seventeen districts; the former Kings became Subbas under the new King and were granted autonomy, which was eroded over time. Kipat rights included ownership of Rice fields, pasture fields, forests, water sources, rivers and mineral resources. While the rest of Nepal had “Raikar” system of land ownership only Limbuwan had state sanctioned “Kipat” system. The policy of autonomy to Limbuwan by the Gorkha King was to ensure that Limbus always stayed loyal to them. Thus it would be easier for the Gorkhas to both conquer Sikkim and subdue Limbu brethrens Kirant Khambu (Rais) of Majh Kirant at the same time. This was exemplary of divide and rule policy of the Shah rulers.

King Rana Bahadur Shah ( 1777- 1799 AD)
The grandson of King Prithvi Narayan Shah, King Rana Bahadur Shah’s role in Limbuwan was limited to arming the former Kings of Limbuwan, now the Subbas and chiefs; to fight with Sikkim. He called them to Kathmandu and under the incharge of four former Kings of Limbuwan, King of Gorkha handed about 107 guns, 935 swords and 825 bows to raise a Limbu army and fight with Sikkim.
King Girvana Juddha Bikram Shah ( 1799-1816 AD)
Following the occupation of Sikkim west of Teesta River, Nepal was again plunged into a war with Tibet and eventually with China. During the war with Tibet, Sumur Lama of Tibet had taken refuge in Kathmandu, when Nepal refused to hand him back to China, the war broke out with Nepal and Tibet/China. In this time, the Chinese have incited people of Limbuwan to revolt against their Gorkha King. General Tung Thang sent Guns, gun powders, cannons and other weapons to Limbus in Limbuwan. It was said about 1000 pathis of gunpowder and 500 pathis of lead were went to limbus.

Rebellions in Limbuwan
In 1867, Dashain was boycotted in Dhankuta in protest of eroding Limbuwan peoples’ cultural rights. The state government forced people of Limbuwan to celebrate Dashain or else they had to bear the consequences. This was forceful to the people of Limbuwan so revolt started in Dhankuta and spread out. Gorkha rulers soon suppressed the protest with two deaths.
In 1870, Limbu language suppression policy of the Ranas led to another uprising in Limbuwan. Limbu script or education in Limbu language was thought of as anti nationalistic so the state adopted the policy to suppress all ethnic and aboriginal languages and cultures of Nepal. Many Limbus were either executed or chased away from their motherland.

King Tribhuwan (1913 – 1955 AD)
King Tribhuwan’s rule saw several changes in system of Kipat in Limbuwan. Although Ranas had taken away the rights of Forest and other mineral rights of Kipat system, further more deduction was to come. In 1913 AD, the government brought in a legislation that stated that any new lands that are brought under cultivation in Limbuwan will be turned into a Raikar land. This was specifically designed to target the new farm lands that had been carved out from the forest and pasture areas. But once again, that was against the spirit of Gorkha Limbuwan Treaty of 1774 AD where by the State was supposed to let Limbus use their lands in what ever way according to the Kipat system. According to Treaty of 1774 and the Kipat system, if a forest land were to be turned into a farm land, by consent and approval of Subha and Chumlung of the area, then it was not supposed to be any issue to the state. Besides, Forests and Pasture lands along with river and water bodies with mineral rights were enshrined in Kipat system. In 1917 Rana government’s unilateral legislation stated that Kipat lands of Limbuwan can be turned into “Raikar” lands if the Limbu owners couldn’t pay off loan in six months effectively. It was totally against the Treaty of 1774 AD, which specifically stated that the lands of Limbuwan east of Arun River can never be transferred to Raikar system. Up to 1920 the Subha and their Chumlung also had power to hold courts according to tradition in their jurisdiction.

Limbus of Ilam rose up in resistance
Similarly in 1926, the Rana government introduced the Panchayat system of government in Limbuwan, accordingly these Panchayat systems replaced the Subha and Chumlung system of government in Limbuwan which was also held up by the Gorkha-Limbuwan Treaty of 1774 AD. Limbus of Ilam rose in resistance against the government policies of gradually nibbling away the rights given by the 1774 treaty. Thus in this way State tried to eat away the autonomy and the rights of Limbu people of Limbuwan. Most interesting and unfair part of this whole saga was that, never were any Limbu Subha or Chumlung members asked nor were their opinion taken into any consideration. Treaties and agreements are signed or dissolved with the agreement of two sides, but Gorkha-Limbuwan Treaty of 1774 AD was never consulted and state unilaterally displaced the people of Limbuwan. In the mean time, government of Nepal continued its encouragement of mass immigration of non Limbu/non Kirant people into Limbuwan to exploit Kipat lands. In 1950-51 AD, when there was political movement going on in rest of Nepal; there was also a Limbu/Kiranti insurgency going on in Limbuwan protesting for more political rights.

King Mahendra (1955 – 1972 AD)
There was always a tradition from the time of Ten Limbu Kings, that whenever a new King was crowned or new government took change, the delegation of Subha and Chumlung members would go to the capital city and voice their concerns. In 1960, a delegation of Limbu Subhas from Chumlungs across Limbuwan region went to Kathmandu to remind the King about the Gorkha-Limbuwan Treaty of 1774 AD and also to get the guarantee about rights of Limbuwan. Following his meeting with the Limbuwan delegation, King even issued royal decrees stating the “Traditional rights and privileges of Limbu people in Limbuwan will be protected”, in reference to the treaty.
In 1964 King Mahendra and his government introduced the Land Reform Act, where by the government was to confiscate any land holdings that exceeded 1.8 hectares. This was applied to all of Nepal, but Limbuwan was a different case because lands of Limbuwan once again were under Kipat system and not Raikar system. The land could not have been sold or owned personally other than Kipat holders anyways, it was communal belonging to a clan/group of people. But once again, going against the spirit of 1774 Treaty, eroding democratic values, and neglecting the people of Limbuwan, the government did not consult with the original people of Limbuwan or the Treaty of 1774 AD and went ahead with their land surveying in Limbuwan. King Prithvi Narayan Shah had agreed that he would not survey, designate or take away lands of Limbuwan from the original people.

Limbuwan Rebellion against the Land Reform Act 1964
Soon after the introduction of Land Reform Act, Subhas of Limbuwan and many other Limbu individuals raised the issue and implications of Land Reform Act on Limbuwan and the existing Treaty. Limbus clearly knew that this was another act to chew away the “treaty protected traditional” rights of Limbu people over their lands. The situation was tense as very next day the non Limbu tenants of Kipat Lands where the immigrants lived for rent over period of time could solely own the lands. The very existence of Limbu people, culture, tradition and their autonomy was in danger. King Prithvi Narayan Shah had promised to Limbus that he wouldn’t survey the Lands of Limbuwan, because he didn’t own them but only the people of Limbuwan did. Similarly after the 1964 Land reforms act, King Mahendra had promised delegation of Limbuwan that he would not take away their lands but he died without and accomplishment to save the Limbu peoples’ autonomy.

The reasons why Kipat system in Limbuwan became a problem for the State and Hindu settlers
1) State had no authority over Kipat Lands in Limbuwan.
2) State could not generate revenue or make use of Lands in Limbuwan because Limbus owned the rights to rivers, waters, forests, mines and minerals.
3) Limbu Kipat owners can anytime ask their tenants to move away from their Kipat lands.
4) Due to its strategic location and being far away from the capital, state had to exert its control over the people of Limbuwan by mass immigrating Hindu settlers to keep rebellious Limbus on check.
Before Land reform act, of Nepal’s total cultivable land, almost 95% or about 2.1 million hectares land was under Raikar system, and 2% or about 40000 hectares of land was under Guthi organisation. Only 3% or 77000 hectares of land was under Kipat system. The main difference once again was that, all the lands of Nepal was owned by state and given by state to people for ownership under Raikar system. Raikar lands had ownership documents given by the state and most importantly Raikar lands could be sold to anyone. Whereas in Kipat system communal/clan authority owned the lands, Kipat lands were not granted because of the royal or state authority, the owner owned it because he/she belonged to a clan that owned the land forever. Lands in Limbuwan were never conquered by the state and since the treaty existed that upheld the Kipat rights, it was illegal for the same state and authority that promised to uphold the privilege on one hand and take it away piece by piece by the other hand. Regmi states that the King and State had no authority over Kipat lands, communal authority was supreme.
In the treaty of 1774, King Prithvi Narayan Shah swore that “in case we confiscate your lands, may our ancestral gods destroy our kingdom and descendents” Regmi further claims that this oath was restated by every other monarch after King Prithvi Narayan. Every new King promised and pledged to maintain Kipat rights but they on the other hand sponsored those policies that slowly took away the Kipat Rights slowly.

King Birendra (1972-2001 AD)
Panchayat regime adopted the old policy of “One country one king, one language one culture” of course it was sponsored by the state and Nepali language and Hindu religion was imposed on everyone. The existence of other religion, custom, language and traditions were looked upon and not encouraged. Since the implementation of Land Reforms Acts, there had been protests and disgruntled towards the state for mismanaging, mistreating and most importantly betraying the Limbus. In 1968, Limbu delegation that had gone to express their dissatisfaction over the single handed Treaty violation were jailed and tortured. Similarly the pioneers of Limbuwan Liberation Front Party members were jailed and tortured for three years for distributing pamphlets and trying to educate Limbus of their own rights. In 1972 few other Limbuwan Liberation members took a delegation to the new King Birendra and tried to revive the Limbuwan Autonomy issue but were soon suppressed. Restoration of Democracy came in 1990, the following election, Limbuwan Liberation Front, being the first Party to raise the Limbuwan issue and Limbuwan Autonomy and rights of Limbu people based on Limbuwan Gorkha Treaty of 1774 AD was denied by the Nepal Election Commission to run in election. While religious Hindu fundamentalist parties were allowed to run in the election.

.

The Republican era and now in Limbuwan
Following the relinquishment of power by then King Gyanendra, People of Limbuwan and Limbuwan Concerned parties became the first group to voice their pain and organised a first peaceful strike to let the people of Nepal know how unfairly they had been treated and how far they are willing to go for justice. August 7-9 in 2007 was the first of many peaceful strike and protest programs of Federal Limbuwan State Council and other parties. The demand remains as ever as always, the true autonomy based on 1774 AD and recognition of indigenous rights.
Understanding the sentiments of people of Limbuwan, various political parties such as Maoists and others included Federalism in their manifestoes. United Nations Draft Declaration on the rights of Indigenous People has also brought new hopes on legally achieving the rights that people of Limbuwan lost unfairly. Kirant Yakthung Chumlung, an organisation of Limbu people has come up with a policy and views on going forward with the Kipat and Land issue of Limbuwan.

.

Future of Limbuwan
It is almost certain that Limbuwan will become one of the Federal Province or State within the frame work of Nepalese Constitution and Nepalese Unity. As people of Limbuwan are coming out of the dark shadows of the repressive past, Limbus and people of Limbuwan aspire to bring new hope, new development and new future to a Land that has existed so long with such an old history.

.

References
References: Published Books
Bharatiya Bidhya Bhawan. “The History and Culture of Indian People” ,military help of Kirant King Parbatak Hang to King Chandra Gupta.
Bista, D.B. "Fatalism and Development", 1994
Bhattachan, K.B. "Expected Model and Process of Inclusive Democracy in Nepal"
Caplan, L. "Land and Social changes in East Nepal"
Chemjong, Iman Sing. "History and Culture of Kirant People"
Forbes, A. A. "The Disclosure and practice of Kipat"
Gurung, H. "Trident and Thunderbolt" Cultural Dynamics in Nepalese Politics
Hodgson, B. “Essays relating to Indian Subjects", 1880, about Kirant people and their languages.
Hooker, Sir John. “Himalayan Journal”
Hamilton, F. "Account of the Kingdom of Nepal"
Kirkpatrick, Lt. Col. “ An account of the Kingdom of Nepal”
Pradhan, K. "The Gorkha Conquest: The process and consequences of the Unification of Nepal with Particular Reference to Eastern Nepal"
Regmi, M.C. "Land Tenure and Taxation in Nepal"
Shrestha, S.K. "Historical Study of Limbuwan"
Stiller, F. "The Silent Cry: The people of Nepal"
Subba, T.B. "Politics of Culture: A study of Three Kirata Communities in the Eastern Himalayas"
References: Unpublished

Brian Hodgson, "The Kirant History in Kirant script", stored in India Office Library, London collected by Hodgson B.
Maharaja Thutob Namgyal of Sikkim, "The Sikkim history"
The Dalai Lama 14th century, "Seal given to the Limbu kings"
Gorkha King Prithvi Narayan Shah, "The Treaty and seal given in 1774 AD" to Limbu Kings
The Gorkha Kings, " Various Seals given to Limbu kings and chiefs"

References: internet
Limbuwan-Gorkha War
Kirant Yakthung Chumlung
http://www.magarstudiescenter.org/
"http://en.wikipedia.org/wiki/History_of_Limbuwan"

 

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Interduction of limbuwan

Posted by limbu at 6:34 PM

 

Limbuwan

Limbuwan was a kingdom, now part of Nepal. Literally, Limbuwan means "abode of the Limbus", or "land of the Limbus". Limbus themselves call Limbuwan as “Yakthung Laaje” or “the country of the Yakthungs”. Ref: History of Limbuwan. Today Limbuwan comprises districts of Taplejung, Panchthar, Ilam, Jhapa, Terhathum, Sankhuwasabha, Dhankuta, Sunsari and Morang. Limbuwan is the land east of Arun and Koshi rivers, and west of Kanchenjunga Mountain range and Mechi river. The seat of power in Kathmandu and western Nepalese refer to Limbuwan as Pallo Kirant region or far kirant, due to its distance from Kathmandu.

.

The beginnings
It was then the Ten Kings of Limbus came together to formally declare all the ten Kingdoms between the Arun river and Teesta river to be called as “Yakthung Laaje” .
The Ten Rulers, Their Kingdoms and their forts.
1. Samlupi Samba Hang, King of Tambar and his capital Tambar Yiok.
2. Sisiyen Shering Hang, King of Mewa and Maiwa kingdoms and his capital Meringden Yiok.
3. Thoktokso Angbo Hang, King of Athraya and his capital Pomajong.
4. Thindolung Khokya Hang, King of Yangwarok and his capital Hastapojong Yiok
5. Yengaso Papo Hang, King of Panthar and his capital at Yashok and Phedim.
6. Shengsengum Phedap Hang, King of Phedap and his capital at Poklabung.
7. Mung Tai Chi Emay Hang, King of Ilam and his capital at Phakphok.
8. Soiyak Lado Hang, King of Bodhey (Choubise) and his capital at Shanguri Yiok.
9. Tappeso Perung Hang, King of Thala and his capital at Thala Yiok.
1. Taklung Khewa Hang, King of Chethar and his capital at Chamling Chimling Yiok.

.

Rise of King Mawrong
After a brief period, King Mawrong Hang came to prominence and took over Terai lands of Chethar, Bodhey, Panthar and Ilam (present day Jhapa, Morang Sunsari and Dhankuta). He named his Kingdom Morang after his name and rose to power. He subdued all the Ten Limbu Kings of Limbuwan and became their overlord. He died with out any male heir and King Uba Hang took over as supreme ruler of Limbuwan in 849 AD- 865 AD. He made many religious and social reforms in Limbuwan. Uba Hang’s worthy son Mabo Hang succeeded him in 865 AD and ruled till 880 AD. Uba hang kept on with the reforms his father had started. Uba Hang was succeeded by his son Muda Hang. Muda Hang was a weak ruler so the local chiefs started ruling their areas independently. Muda Hang was succeeded by his son Wedo Hang, by this time Limbuwan was in chaos and every principality was ruling independently and fighting with each other. Wedo hang was murdered and his son Chemjonghang succeeded.

.

Rise of King Sirijonga
During this chaos and the waning phase of King Chemjonghang, King Sirijonga of Yangwarok kingdom rose to power. He subdued all the independent rulers and took over as the new supreme ruler of Limbuwan. He built two big forts in Phedap (present day Terhathum district) and Chainpur (present day Sankhuwasabha district). The remains of the structure still stand today. One of legacy was that he brought all the Limbus under the same writing system in Kirat script. He also brought feudal reform in Limbuwan and divided Limbuwan into new boundaries and districts.
Eventually after the establishment of Namgyal Dynasty in Sikkim and under the Lho-Mehn-Tsong Tsum, a treaty between the Bhutia, Lepcha and Limbu people of the Sikkim area, Limbuwan lost the area between Kunchenjunga range (present day eastern border of Nepal) and Teesta River to the Bhutia Kings of Sikkim. Since then Limbuwan comprises all the area between Arun River and Koshi River in the west to Kunchenjunga Mountains and Mechi River in the east.
In the beginning of 15th century, the descendants of King Sirijonga became weak and Limbuwan again fell into chaos and anarchy. At the time Lowland Limbuwan Kingdom of Morang was ruled by King Sangla Ing. Sangla Ing declared independence and became the first independent ruler of Morang in a century. His son Pungla Ing adopted Hinduism and changed his name into Aamar Raya Ing. He was succeeded by his descendents, who also bore Hindu names. Kirti Narayan Raya Ing, Aap Narayan Raya Ing, Jarai Narayan Raya Ing, Ding Narayan Raya Ing, and Bijay Narayan Raya Ing.
King Bijay Narayan Raya Sanlga Ing built a new town in the middle of Varatappa and Shangori fort and named it Bijaypur after him. He had no issue and died without an heir.
Bijaypur town was founded in 1584 AD and is currently located next to Dharan, Sunsari District. Bijaypur town remained the capital of Morang Kingdom and Limbuwan region until the Gorkha Limbuwan War in 1774 AD.
Morang Kingdom was the most powerful and influential of all the Kingdoms in Limbuwan region and was able to establish its hegemony among all the other Limbu rulers. But in 1609 AD Kirant King Lo hang Sen of Sen dynasty captured Morang and ruled it for seven generations.
King of Phedap Murray Hang was made the chief minister of Morong. He stayed in Bijaypur and the King of Morong made his post hereditary. Murray Hang was given a Hindu name and he became Bidya Chandra Raya . His descendents remained Chief Ministers of Morong until Buddhi Karna Raya . Buddhi Karna Raya succeeded the last Sen King of Morang Kama Datta sen and sat in the throne of Bijaypur Palace in 1769 AD.
Today Limbuwan people want Limbuwan autonomy.

.

Annexation into Nepal
Meanwhile, the Gorkha King Prithivi Narayan Shah was in is campaign to conquest all the hilly kingdoms into his Empire. He attacked Limbuwan in two fronts. After the Limbuwan Gorkha War 1771-1774 AD, the Limbu ministers of Morong, and Limbu rulers of the ten principalities came to an agreement with the King of Gorkha. With the Limbuwan Gorkha treaty of 1774, Limbuwan was annexed to Nepal. Limbuwan was attacked several times by Sikkim after 1774 AD. Battle of Morong during the British Gurkha war took place in Morong. Limbuwan was divided into present day administrative districts in Panchayat era by King Mahendra. Taplejung, Ilam, Panthar and Morang was named after their original names, where as names of the other districts in Limbuwan were Hinduised.

.

Aboriginal inhabitants
The original inhabitants of Limbuwan are The Kirats i.e. Limbus, Yakkha, Athpahariya, Yamphu, Meches, and Dhimal. From the establishment of Limbuwan, these cultures have maintained their independent identity in Limbuwan coexisting peacefully with each other.

.

Immigration
The later arrivals are Newars, Bahuns and Chettris as missionaries of Hindu religion in the 1790s during the reign of King Prithivi Narayan Shah, Pratap Singh Shah and Rana Bahadur Shah. The Gurungs, Magars and Tamangs living in Limbuwan are also later arrivals who came as soldiers of Gorkha King during the Limbuwan Gorkha War in 1780s. The madheshi settlers moved north and east from the Mithila region in the west, and thus also came during this time to cultivate the terai lands of Limbuwan. Although Limbus, Dhimals, Koche and Yakkha are the aboriginal and native inhabitants of Limbuwan, there are a minority in their own territory today, due to mass immigration in eighteenth century sponsored by King of Nepal to cultivate the fertile lands of Limbuwan.

.

From Wikipedia, the free encyclopedia

**********************************************************************************************************

 

नेपालमा लिम्बू जाती ईतिहास

By-ऐत राज तुम्रोक

लिम्बुवान त्यसै उत्पति भएको वा कसैले राखिदिएको कुनै जाति वा समुदायको नाम होइन । यो त किरात सभ्यतामा किरातभूमिको राजनैतिक क्रान्तिले जन्माएको नाम हो । आजको लिम्बुवान भूमिलाई लिम्बुवान भन्नुभन्दा पहिले फेदाप भनिन्थ्यो । सिमाङ्गढबाट लुक्थोयोको नेतृत्वमा पूर्व बिजुगखोला आउने सौमर किरात वंशमध्ये भाइफुट्टा (वर्तमान लिम्बु वंशका एक शाखा) वंशीले अरुणखोला तरी फेदाप पहाडका जंगल उजाड गरी बसे । यस वंशका राजालाई भाइफुट्टाहाङ भन्थे। यिनको दरबारमा च्याम्जोलो नामक एक ज्ञानी मन्त्री थिए । यिनै मन्त्रीको सहायताले भाइफुट्टाहाङले फेदाप वरिपरिका गाउँहरु वालुङ, तम्बर, मेवा, मैवा, छथर, पान्थर र चौबीसमाथि आफ्नो अधिकार जमाए । विस्तारै उनले अरुणपश्चिमका किराती गाउँले राजाहरुलाई आफ्नो पकडमा राखेर

शासन चलाए । भाइफुट्टाहाङको नौ पुस्तापछि यो वंशमा जिते नामक एक राजा भए । यी राजाका पर्वते नामक एक वीर पुत्र भए । त्यसबेलाका पहाडी खण्डका वीरहरुमा यिनी र्सवश्रेष्ठ थिए । पर्वते राजाका छोरा मलयकेतु राजाका पाँच पुस्तापछि फेदापमा साम्युकहाङ राजा भए । यी राजाले आफ्नो रैयतहरुलाई अत्याचार गर्दा मधेशबाट फिरेका किरातीहरुले विद्रोह गरे । तिब्बतबाट आएका लाशावंशी किरातहरुले पनि जोरतोडले मधेशी किरातहरुलाई मद्दत दिए। साम्युकहाङ विद्रोहमा मारिए । र, फेदापमा भाइफुट्टाहाङ वंशी राजाहरुको अन्त भयो र इशाको ३०० वर्षछि फेदापमा वाजदेव नामक राजा भए । उनले लिबाङमा राजधानी बनाई शासन गरे । यो राजापछि त्यहाँ १२ राजाहरुको क्रम प्रारम्भ भयो।
यसरी नै इशाको सातौं शताब्दीतिर आइपुग्दा आठ आपुङगी राजाहरुले फेदापलाई विभिन्न आठ प्रान्तमा विभाजन गरी राज्य गरे । ताइश्यान वंशीहरु जो नाम्मावबाट उत्तरपश्चिम दिशा लागी बर्साई आउँथे, तिनीहरुले आफ्नो किपट पातकोई पहाड र चिन्डविन नदीको बीचमा खामति भन्ने जग्गामा बनाए । त्यहाँ तिनीहरुले धेरै पुस्तासम्म राज्य गरी बसे । इशाको छैटौं शताब्दीपछि यही खामति भन्ने जग्गाबाट दश चिनियाँ सरदारहरुले आफ्नो शाखा-सन्तान उर्ठाई पातकोई पहाडतर्फलागी आसाम बर्साईं आए । तर, यो जग्गा अघि आउने वंशद्वारा आवाद भइसकेको हुनाले अझ पश्चिम बढेर काशी (वनारस)को मैदानमा आई बसे । हिन्दूस्थानमा आई बस्ने मंगोली, शक् कुशान, ग्रीक राजाहरु राजनैतिक कारण हिन्दू भई राजपूत वंशमा गाभिएका थिए । राजपूत राजाहरुले हिन्दू मतमा नआउने हुण जातिलाई देशबाट निकालेका थिए । यसो हुँदा तिनीहरुलाई काशी छोड्नु कर लाग्यो । यिनीहरु उत्तरपूर्वका पहाडी खण्डमा बसाईं आए । ती दश सरदारका साथमा तीन वर्गका पुरोहितहरु पनि थिए ।
जब यी दश सरदारहरु आसाममा आए, त्यहाँको भूमि आफ्नै वंशहरुले ओगटेको पाए । यसकारण तिनीहरु लगातार पश्चिम तराई भूमिमा आए । त्यहाँबाट अझ पूर्व नेपालको पहाडी भूमिमा आए । तर, त्यो स्थान किरात आठ प्रमुख (राजा) हरुको अधिकारमा थियो । उनीहरुले ती आठ किरात प्रमुख सन्ततिको सार्वभौमिकतामा बसोबास गर्ने अनुमति माग गरे । आठ राजाले पनि मागबमोजिम उनीहरुलाई आ-आफ्ना राज्यमा बस्न दिए ।
फेदापमा आफ्नै पाराले शासन गरिरहेका आठ प्रमुख (राजा)हरुले शानमोकवानी दश सरदारहरुलाई आफ्नो सार्वभौमिकतामा बस्न दिएपछि लिम्बुवानको अर्को इतिहास सुरु भयो । ती आठ सरदारका संख्यामा तीब्र बृद्धि हुन थाल्यो । अन्तमा, यिनीहरु अर्कै एक नयाँ जाति भए, र यिनीहरुले आफूलाई याक्थुङ बंश भन्न थाले । जे भएपनि, ती सरदारहरुका सन्तान आठ राजाहरुमै गनिन्थे । तर, यो नौलो रैयतहरुका सन्तान औधी बढेको देखी ती आठ राजाहरुका मनमा राजनैतिक विद्रोहको शंका उत्पन्न हुन थाल्यो । यिनीहरुको जनसंख्या बढेपछि अदलमा राख्न कठीन पर्छ भन्ने शंकाले ती आठ राजाहरुले सल्लाह गरी यी नौला रैयतहरुलाई हरेक तवरले दबाएर राख्ने उपाय गरे । पहिलो जमिनमा तिरो बर्ढाई दिए । दोश्रो, निष्ठुर ऐन लागू गरे । तेस्रो, तिनीहरुसित दासझैं व्यवहार गरे । यस्तो अन्याय सहन नसकी यी दश सरदारहरुका रैयतहरुले पनि मतो गर्न थाले ।
अब, तिनीहरुले पान्थरको आम्बेपोजो-मा कामकेत लाङ्मा र सुमहेत्लुङ्मा भन्ने (फेदेन गढी) स्थानमा सभाको आयोजना गरे । सो भेलामा गम्भीर छलफलपछि सामन्ती शासनको विरुद्धमा विद्रोह गर्ने निर्णय गरे । तिनीहरु संगठित भई तीनवटा आँपको विरुवा रोपी पूजा गर्दै पवित्र पानी सिञ्चन गरेपछि प्रत्येक योद्धाले कसम खाए, सपथ लिए कि म युद्धमा विजय हासिल गर्नेछु वा मर्नेछु, युद्ध भूमिबाट तबसम्म घरमा फिर्ने छैन जबसम्म यो देशबाट ती सामन्ती राजाहरुलाई धपाउने छैन । कतै युद्धभूमि छाडी भागेमा तुरुन्त मृत्यु होस् भन्दै प्रत्येक ब्यक्तिले त्यो पवित्र स्थलमा सपथ ग्रहण गरे । अन्त्यमा, आफ्नै निर्णय र वाचा अनुसार नै कतिलाई मारे त कतिलाई देशबाहिर भगाए । यसरी, ती शानमोकवानी जनताले त्यो देशलाई तिनीहरु आफ्नैजस्तो गरी जफत गरे । यसपछि, फेरि तिनीहरुले त्यही आम्बेपोजो-मा भन्ने ठाउँमै ठूलो सभा गरे । आठ राजा मासिए । अब यो मुलुकको राजानेता को हुने? मुलुकको नाउँ के राख्ने भन्ने विषयमा व्यापक छलफल भयो । सभामा र्सवप्रथम, • त्यो देशलाई धनुवाणको सहायताले जितेको हुनाले त्यसको नाउँ लिम्बुवान (लि- धनु, आबु-हान्ने, वान्- नाउँ लाउनु, अर्थात् लिम्बु भाषामा धनुवाणले जितिएको देश लिम्बुवान) राखे । • दोस्रो निर्णयानुसार, त्यो देश दश सरदारले मिली जितेको हुनाले बराबर दश मागमा विभक्त गरी शासन गर्नु पर्छ भन्ने राय बसाए । • तेस्रो, यो दश प्रदेश लिम्वुवानका बासिन्दाहरुलाई त्यसउप्रान्त दश लिम्बुका वंश हौं भनी सम्बोधन गर्नुपर्छ भन्ने ठहर्याए । • चौंथो, देशको साँध सीमाना लगाउनु पर्छ भन्ने निश्चय गरे, र लिम्बुवानको सीमाना उत्तरमा तिब्बत, दक्षिणमा मधेश, पूर्वमा मेची खोला र पश्चिममा अरुण नदी निर्धारण गरे ।
साथै, आ-आफ्ना राज्यमा शासन गर्न ४४ बुँदे राजनैतिक थिति संविधान, छ बुँदे धार्मिक नीति, १० बुँदे कृषि ऐन, र ४ बुँदे सामाजिक थितिसमेत तयार गरे । यी सबैलाई दश लिम्बुवानको थिति मानिन्छ ।


शाह राणाका लिम्बुवानमा आक्रमणहरु
वि.सं. १८२९ को साउन महिनामा गोरखाका राजा पुथ्बीनारायण शाहले किरात राज्यहरुको विरुद्ध आक्रमण गर्ने योजना बनाए । वि.सं. १८३०मा गोर्खाली सेनाले लिम्बुवानमाथि खूनी हमला गर्यो । यस युद्धमा मेवाखोलाका शिया, आक्पा र मुकुम्बाहरुको ज्यान गयो । वि. सं. १८३१ बैसाक २५ गते गोर्खाली सेना रघु राना र लिम्बु सेनापति काङसोरेबीच मल्ल युद्ध भयो । वीरताका साथ लडिरहेको काङसोरेको षडयन्त्रपूर्वक हत्या भयो । वि. सं.१८३१ साउन २२ गते गोर्खाली सेना र लिम्बुबीचमा ऐतिहासिक सन्धि भयो । वि.सं.१८३३ मा विजयपुरे राजा बुद्धिकर्णको हत्या भयो । वि.सं.१८३७ मा नेपाल र अंग्रेजबीचको सुगौली सन्धि भयो । यसपछि लिम्बु तथा लेप्चा बसी आएको भू-भाग तीन भागमा विभाजित भई सिक्किम, लिम्बुवान र दार्जिलिङ भयो । वि.सं.१८४३ सालमा, रणबहादुर शाहको पालादेखि लिम्बुवान राज्यमा तिरो लगाइयो । चन्द्रसमशेरको पालामा लिम्बुहरुको मुन्धुम र धर्मग्रन्थहरु चैनपुरमा लगेर जलाइयो । वि.सं. १९०१ मा जंगबहादुर राणाले लिम्बुहरुको सम्पूर्ण राजकीय अधिकार खोसेर लिम्बुवान राष्ट्रलाई पल्लो किरात र राजा उपाधिलाई सुब्बा लेख्ने सनद जाहेर गरेर लिम्बु राजनेताहरुलाई आफ्नो कर्मचारीसरह बनाए ।
वि.सं.१९५२ को माघ महिनामा ताप्लेजुङ हाङपाङका बाजहाङ आङबुहाङलाई राणा शासनको विरोध गरेकोमा फुङलिङ बजार नजिक पात्लेको रुखमा झुण्ड्याएर मारियो । वि.सं. २०१७ साल पुस १ गतेको फौजी कारवाहीले लिम्बुवानको ऐतिहासिक सीमालाई तहसनहस गरी कोशी र मेची अञ्चलका पहाडी जिल्लाहरु इलाम, पान्थर, ताप्लेजुङ, तेह्रथुम, संखुवासभा र धनकुटामा विभाजन गरियो । यिनै क्षेत्रहरुलाई योभन्दा पहिले पल्लो किरात लिम्बुवान भनिन्थ्यो । वि.सं. २०२१ सालमा लिम्बुहरुको पूर्ण अधिकार भएको किपट व्यवस्थामाथि भूमिसुधार ऐन लागू गरियो । पछि सरकारले नापी गरी मालपोत लागू गरेपछि किपटको अस्तित्व सकियो ।

 
विगतमा,लिम्बूवानको,अस्तित्व
तत्कालिन श्री ५ महेन्द्रबाट २०२१ सालमा ल्याइएको भूमिसुधार ऐनबाट पूर्णरुपमा लिम्बुवानको किपट प्रथा उन्मुलन गरी लिम्बुवानसँगको सन्धि उल्लंघन गरिएको छ । र, एक जाति, एक भाषा, एक धर्म, एक भेष, एक राज्यको नीतिअनुरुप लिम्बु भाषा, धर्म, संस्कृति, साहित्यप्रति घोर अन्याय गरियो । सोही अवधिमा किरात धर्म तथा साहित्य उत्थान संघ २०३६ सालमा स्थापना भई झिनोरुपमा भाषा, धर्म, साहित्यको कार्य सुरुवात भयो । राज्यले एकाधरुपमा राज्य संयन्त्रमा लिम्बु जातिको प्रतिनिधित्व गराएपनि लिम्बु जातिको पक्षमा कार्य गर्ने वातावरण उपलब्ध गराइएको छैन । २०४६ सालमा प्रजातन्त्रको पुनःस्थापनापश्चात् संविधानमा व्याख्या गरिएको बहुजाति, बहुभाषी, बुहसांस्कृतिक नेपालमा सबै जातजातिको भाषा, धर्म, संस्कृतिको विकास कायमै राखी राष्ट्रिय एकतालाई अझ बलियो बनाउने अवसर प्रदान भयो ।
मानव समाज वर्गीय र लैंगिक आधारमा मात्र नभई सांस्कृतिकरुपमा पनि विभाजित छ । नेपाली समाज ब्राम्हण, क्षेत्री, राई, लिम्बु, मगर, गुरुङ आदि जातीय आधारमा सांस्कृतिकरुपले बेगल पहिचान राख्दछ । सोहीअनुरुप आज लिम्बु युवा तथा विद्यार्थीहरु मानव समाजभित्र आफ्नो अस्तित्व र पहिचानको निमित्त संघर्षरत छन् । यद्यपि, नेपाल अधिराज्य मात्र भएको, तर राष्ट्र हुन नसकेको अवस्था छ । सदियौंको गौरवान्वित इतिहास बोक्ने लिम्बु जातिले आफ्नै भूमिमा दोस्रो दर्जाका नागरिकको व्यवहार झेल्नुपर्ने अवस्था छ । युवाहरु व्यावहारिक र वैज्ञानिक शिक्षा लिएर पनि राष्ट्र विकास, एकता कायम गर्नबाट बञ्चित भई लाहुर, मुग्लान र अरबजस्ता ठाउँहरुमा परदेशिनु पर्ने बाध्यता छ । फलतः सांस्कृतिक पहिचानको फैलावट र विकासको साटो सांस्कृतिक विकृति बढ्नुको साथै पश्चिमीकरणले व्यापकता पाएको छ । राज्यको विभेदकारी नीतिका कारण सरकारी र प्रशासन सेवामा लिम्बुहरुको उपस्थिति शुन्य छ । सरकारी कामकाजको भाषा केवल खस नेपाली भाषा मात्र राज्यले परिभाषित गरेको र राज्यले पूर्णतः मौलिक याक्थुङ भाषा बोल्न नसक्ने अवस्थामा पुर्याएको छ । लिम्बु युवाहरुलाई विदेशी सेवामा कार्य गर्ने वातावरण बनाई आर्थिकरुपमा पराधीन तुल्याइएको र लिम्बु समाज विशेषतः कृषि र पशुपालनमा निर्भर भएकोले उनीहरुको जीवनस्तर उकास्न राज्यले वैज्ञानिक कृषि प्रणाली र कार्यक्रम अगाडि नल्याउनुले लिम्बुहरुप्रति राज्यको आर्थिक विभेद नीति रहेको बुझिन्छ ।
सुरुदेखि मुन्धुम निर्देशित किरात धर्म मान्ने आदिवासी किराती लिम्बुहरुलाई पूर्णतः बेवास्ता गरी नेपाल केवल हिन्दूहरुको राज्य भनि संविधानतः हिन्दू अधिराज्य भनेर व्याख्या गरेकोले पनि दोस्रो दर्जाको धर्मावलम्बी भन्ने बुझिन्छ । मृत प्रायः संस्कृत भाषा जो कसैले पनि बोल्दैन अथवा अत्यन्त अव्यावहारिक भाषाका नाममा वर्षोनी करोडौं रुपैयाँ राज्यकोष खर्च गरिनु, तर आफ्नै श्रोत साधनमा प्राथमिक तहको लागि तय गरिएको याक्थुङ भाषाको आनिपान पुस्तक नकामको भनि ताप्लेजुङ जिल्ला शिक्षा कार्यालयले जलाउनुजस्ता आपत्तिजनक राज्यको व्यवहार स्पष्ट छ । लिम्बु मातृभाषीहरु नेपालमा मात्र सन् २००१ को गणनाअनुसार तीन लाख ३३ हजार छ सय ३३ जना रहेका छन् । राज्यको व्यवस्थापिका, न्यायपालिका र कार्यपालिकाजस्ता संवैधानिक निकाय, निजामति र प्रशासनिक क्षेत्रका निर्णायक तहमा लिम्बु जातिको शुन्य उपस्थितिले राज्यमा शुन्यको हिस्सा पाएको स्पष्ट छ । आज लिम्बु युवा दृष्टिकोणमा भविष्य नेपालमा नदेख्नु र विदेश पलायनको मनस्थितिले पनि नेपाल आफ्नो राष्ट्र भएको महसुस गर्न नसक्नु हो, फलतः नेपाल केवल राज्य मात्र भएको तर व्यवहारिकरुपमा राष्ट्र हुन नसक्नु हो ।
यसरी, जातीय संस्कृतिहरुप्रति राज्यको बेवास्ता र विभेदित नीतिले गर्दा मौलिक पहिचान र चिनारीको संस्कृति संकटमा परेको र पश्चिमीकरणले व्यापकता पाउन सजिलो भएको छ ।
वास्तवमा मौलिक पहिचान र अस्तित्वको विकाससँगै समाज र राष्ट्र समृद्ध बनेको हुन्छ । एकल जातिको राज्य र विकासले सामाजिक द्वन्द्व बढाउँछ । आजको विद्यमान द्वन्द्व शदियौंदेखि नेपाली समाजलाई गरिएको व्यवहारको परिणाम हो । अतः यहाँका हरेक व्यक्ति, समाज, वर्ग, लिंग, जातजाति, सम्प्रदाय, धर्म, भाषा र संस्कृतिले फल्नु, फुल्नु पर्दछ । यसबाट सिंगो नेपाल सम्भ्रान्त बन्दछ, जसको निम्ति समावेशी समाजको निर्माण हुनु पर्दछ । यसको संरचनाबारे स्पष्ट किटान हुनुपर्दछ । हालसम्म गरिएको व्याख्याले एकलाई चोट पुर्याएको छ भने अर्कोलाई खुशी बनाएको छ । तर्सथ, राज्यको व्याख्या सच्याएर सबैलाई समानरुपले सम्मान गरी पुनर्व्याख्या र पुनर्लेखन गर्नुपर्दछ । पुनर्व्याख्यामा सबै जाति, वर्ग, लिंग समावेश हुनुपर्दछ र पुनर्संरचना गर्नुपर्दछ । यसबाट लिम्बु जातिको मौलिक पहिचान गराउने भाषा, धर्म, संस्कृतिको विकास, पुनरुत्थान हुनेछ ।


लिम्बूवानमा लिम्बू जातिको योगदान
बेगल मौलिक पहिचान र चिनारी भएको लिम्बु आदिवासी किराती जाति हो । मौलिक भाषा, धर्म, संस्कृति, रीतिरिवाज, साहित्य, लिपि र भेषभूषा भएका लिम्बुहरु नेपालको पल्लोकिरात वा अरुण पूर्वको पहाडी भू-भागमा बसोबास गर्दछन् । नेपालमा ३५ लाख नौ हजार तीन सय ८९ जनसंख्या भएको यो जाति भारत, बेलायत, हङकङ, ब्रुनाई, सिंगापुरलगायत विभिन्न ठाउँहरुमा छरिएर रहेका छन् । आफ्नै सामाजिक, आर्थिक, राजनीतिक र सांस्कृतिकस्वरुप बोकेको यो जाति हाल अस्तित्व साथै हक अधिकारको लागि प्रयासरत छ । मुन्धुममा आधारित किरात धर्म मौलिक धर्म हो भने भाषा, लिपि, साहित्य र संस्कृति हाक्पारे, पालाम, ख्याली, मेरिङ साम्लो, तुम्याहाङ साम्लो, मिक्वा साम्लो, मेखिम साम्लो, केलाङ आदि चिनारीका माध्यमहरु हुन् । त्यस्तै, धार्मिक अनुष्ठान सम्पन्न गर्ने मुख्यतः फेदाङमा, साम्बा, येबा तथा सेवासाबाहरु हुने गर्दछन् ।
लिम्बु जातिले आफ्नो अस्तित्वको निमित्त ऐतिहासिक यात्रा तय गरेको पाइन्छ । मानवशास्त्री र इतिहासविद्हरुका अनुसार मानव एक चलायमान जाति हो । यिनीहरु एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा अस्तित्वको निमित्त संघर्ष गर्दै, घुमन्ते फिरन्ते अवस्था पार गर्दै, पशुपालन र कृषियुग हुँदै आधुनिक युगमा प्रवेश गरेका हुन् । यही क्रममा लिम्बुहरु चीनको युआन प्रान्तको शिचुवान प्रदेशमा बसोबास गर्ने शान मकवान जातिका थिए, र तिनै जातिका मानिसहरु थाइलैण्ड, भियतनाम हुँदै बर्माको उत्तरी भागमा बर्साईं सरे, जुन ठाउँलाई मङकवान भनिन्छ । बर्माको मेकङ नदी आसपासको उपत्यकामा विरोधीहरुसँगको भीषण युद्धमा धेरै जिउधनको नोक्सानी व्यहोरेपछि बाँकी दश जना युद्ध सरदारहरु आसामको कमरुप हुँदै आजको किरात प्रदेशमा बसोबास गर्न थालेका हुन् । तथापि, यिनीहरु चिनियाँ मूलका नभएर भोट-बर्मेली परिवारका सबैभन्दा पूराना जातिहरु हुन् । उनीहरु मंगोलियन नश्लका भएपनि चिनियाँ जातिसँग नजिकको सम्बन्ध छैन । इण्डो-मंगोलोइड नश्लका किरातीहरुको आगमन नेपालमा उत्तर तथा उत्तर-पूर्वी दिशाबाट भएको र अन्य जनजाति वा सम्प्रदायभन्दा पहिले आएका थिए । किरातीहरुले पश्चिममा काठमाण्डौ उपत्यकासम्म आर्थिक, सामाजिक गतिविधिहरु सञ्चालन गरेका थिए । विशेषतः पूर्वी पहाडी इलाकाहरु तामाकोशी, अरुणकोशी, तमोर उपत्यकाहरुमा भस्मे फाँडी मलिलो जग्गाहरुमा खेतीपाती गर्थे । अन्नपातका बीउविजन, भैसी, सुँगुर र अन्य जनावरहरु घरेलुकरण गर्दै कृषियुगमा प्रवेश गरेका थिए । काठमाण्डौको गोकर्ण केन्द्र बनाई उपत्यकाभित्र पनि खेतीपाती गरेका थिए । यही समयमा काठमाण्डौ उपत्यकामा खसहरु गाई, बाख्रा, भेडासहित घुमन्ते, फिरन्ते अवस्थामा मातातीर्थ केन्द्रित भइरहने गर्थे, जो इण्डो-आर्यन भाषा बोल्दथे । उपत्यकाभित्र किराती गोत्रका भोट बर्मेली भाषा बोल्नेहरु र खसहरुबीच सामाजिक सम्बन्ध सुमधुर थियो । खसहरु -गोपालवंशी पनि भनिन्छ)ले किरातीसँग खेतीपाती गर्न सिकेका थिए । यसरी, उपत्यकाभित्र दुबै जातिले खेतीपाती र जनावरहरु घरेलुकरण गरेकाले पहिलोपटक नयाँ किसिमको राजनीतिक, आर्थिक, सामाजिक व्यवस्था सुरुवात भएको हो ।
यहीक्रममा गोपाल वंशीअनुसार ३२ पुस्ता, कर्कपेट्रिक वंशावलीअनुसार २७ पुस्ता, डेनियल राइट वंशावलीअनुसार २९ पुस्ता, इतिहास प्रकाशनअनुसार २५ पुस्ता, प्रेमबहादर माबोहाङका अनुसार ३३ पुस्तासम्म किराती राजाहरुले काठमाण्डौ उपत्यकामा शासन गरेका थिए । बौद्ध दर्शनबाट किराती राजाहरु प्रभावित भएका थिए । सातौं किराती राजा जितेदास्तीको पालामा स्वयम्भु चैत्य र मञ्जुश्री चैत्यको दर्शन गर्न गौतम बुद्ध आई १३५० शिष्यहरु बनाएको भनिन्छ । किरात वंशलाई लिच्छवीहरुले धपाएपछि पूर्वतिर लागेका हुन् । यसरी पूर्व लाग्नेहरु राई, लिम्बु, याक्खा, धिमाल, मेचे, कोचे, सुनुवार आदि हुन् । त्यसताका काठमाण्डौ एउटै किरात प्रदेश थियो । वल्लोकिरात, माझकिरात, पल्लोकिरात भनि भू-भाग विभाजन गर्ने काम गोरखा राज्यको विस्तार क्रममा भएको पाइन्छ । किराती शब्द समूहवाचक वा राजकीय हो भने विभिन्न मूल्य, मान्यता, भौगोलिक, सांस्कृतिक स्थिति, भाषिकरुपले गर्दा खम्बु, लिम्बु, याक्खा, सुनुवार, जिरेल, सुरेल, मेचे, कोचे र धिमालको रुपमा विभाजित भएका हुन् । तर, धेरै सामाजिक मूल्य, मान्यतामा सामिप्यता रहेको छ । यसरी, अरुणपूर्व रहेका किरातीहरुमध्ये लिम्बु जातिहरुमा आफ्नो छुट्टै सामाजिक, आर्थिक, सांस्कृतिक र राजनीतिक संरचना रहन गएको हो । उनीहरुमा बौद्ध धर्मदर्शनले कुनै प्रभाव नपारेको पाइन्छ, किनकि आफ्नै मुन्धुम दर्शनबाट निर्देशित सामाजिक अवस्था र स्वायत्त कृषि प्रणाली हुनुको साथै आपुंगी राजनीतिक प्रणाली वा विभिन्न सरदारी प्रथा वा प्रणाली रहेको थियो । जसमध्ये विजयपुर गढी सबभन्दा शक्तिशालीरुपमा रहेको थियो । विभिन्न समयमा विभिन्न थुमका प्रमुखहरुलाई लालमोहर प्रदान गरेको पनि पाइन्छ । तमरखोला, माइखोला, मेवाखोला, याङरुप, आठराय, पान्थर, फेदाप, चारखाल, चौबीस, छथरजस्ता थुमहरुले विजयपुरमा सम्बन्ध राखी आफ्ना थुमहरुमा आपुंगी राज गरेको र सम्बन्धन प्राप्तिको लालमोहर लिने गरेको र लिम्बुवान संघीय प्रणालीअनुरुप सञ्चालन भएको पाइन्छ । लिम्बुवानमा धेरै समयसम्म उत्तरको भोट क्षेत्रबाट र पूर्वको सिक्किमबाट कयौंपटक आक्रमण भएको थियो, फलतः सामाजिक, आर्थिक, राजनीतिक अवस्था कमजोर हुन पुग्यो । भनिन्छ, भोटबाट आउने लामाहरुले किराती पुरुषहरुलाई खोजीखोजी मार्ने गर्दथे, र धेरै समयसम्म किराती नारीहरुले आफ्ना पुरुषहरुलाई लुकाएर बचाएका हुन् । लामाहरुको भेषमा डमरु र घण्टी बजाउँदै घरघर चहारेको भन्ने मत रहेको छ । त्यस्तै, सिक्किमका लाप्चाहरुले पनि धेरैपटक आक्रमण गरेको पाइन्छ । तथापि, समयसमयमा भोटसँग व्यापारिक र वैवाहिक सम्बन्धहरु भएका थिए । त्यसताका वस्तु विनिमय प्रणाली थियो । लिम्बुवानमा कपासबाट धागो बनाई लुगा बनाउने, प्रशस्त कृषि उत्पादन गर्ने र पशुपालनजस्ता मुख्य आर्थिक गतिविधिहरु हुन्थे ।
लिम्बुवानको सामाजिक व्यवस्था पूर्णतः मौलिक थियो । मुन्धुम मुख्य स्रोत वा अलिखित कानुनसरह थियो । यसलाई येत्हाङहरुले समयसमयमा परिभाषित गरेको अनुमान छ । येत्हाङहरु को थिए भन्ने प्रश्न रहेपनि सोधुङगेन लेप्मुहाङ, कान्देनहाङ, माबोहाङ, सिरीजंगाहाङ, मुहिगुम अङसीमाङ फाल्गुनन्द लिङ्देन आदि किरात दर्शनका मुख्य प्रवर्तकहरु हुन् । सामाजिक व्यवस्थापनका निमित्त गरिने सम्मान, पुरस्कार, दण्ड, सजाय, प्राकृतिक श्रोत साधनको व्यवस्थापन, थिति थाम्ने, नीति, नियम निर्माण गर्ने कार्य तुम्याहाङहरुको निर्णयमा आधारित हुन्थ्यो । यदि एक जना तुम्याहाङले अस्वीकार गरेमा निर्णय असम्भव हुन्थ्यो ।
इशाको एघारौं शताब्दीमा लिच्छवी राज्य टुक्रेर धेरै राज्यहरु बन्न थाले । चौधौं शताब्दीमा मल्लहरुले काठमाण्डौ कब्जा गरे । यहीबेला मल्ल राजा जयस्थिति मल्लले हिन्दू दर्शनबाट प्रभावित भई समाजलाई पेशागत आधारमा ब्राम्हण, क्षेत्री, वैश्य र शुद्र गरी चार जातमा विभाजन गरे । चौधौं शताब्दीमा भारतमार् इश्लाम धर्मको जेहादका कारण पहिलोपटक ब्राम्हण, ठकुरीहरु नेपालको पश्चिम कर्णाली इलाकाहरुमा खसहरुसँग शरण लिई लुक्न थाले । त्यस्तै, द्रव्य शाहको राज्य प्राप्तिसँगै गोरखा राज्यको स्थापना भयो, र काठमाण्डौ उपत्यकाको शासक भएपश्चात् चौबीसे बाइसे र किरात प्रदेशहरुको समेत महाराजा हुने चाहनाले क्रमशः मकवानपुर हुँदै बाइसे, चौबीसे, चौदण्डी, विजयपुर हात पारेपछि लिम्बुवान पनि हात पारे । कतिपय थुमहरुले सम्झौता गरे भने कयौंपटक लिम्बुवानसँग हार खानु पर्यो । यही क्रममा चैनपुरमा गोरखासँग भीषण लडाइँ भएको थियो ।
लिम्बुवानका सेनापति काङसोरे थिए भने गोरखातर्फा रघुवीर राणा थिए । रघुवीर राणा र काङसोरेबीच भएको लडाईंमा रघुवीर मारिए । अन्त्यमा, हारजीत नभएपछि सम्पूर्ण सेनाहरु बिनाहतियार उपस्थित भए । तर, तत्कालै गोरखा सेनाहरुले बालुवामा लुकाई राखेको तरवार झिकी काङसोरे मारियो । र, पुनः भीषण युद्ध भयो । यसरी, विभिन्न कारणवश वि.सं. १७७४ मा लिम्बुवान नेपालमा गाभियो । त्यसताका हिन्दूकरण नमानी आफ्नै येत्हाङ थितिमा चल्ने आधारमा किपट प्रणालीअन्तर्गत सम्झौता भएको थियो । जसमा लिम्बुवान भूमिमाथि लिम्बु जातिको मात्र अधिकार रहेको थियो । उनीहरुले दक्षिणपूर्वी र पूर्वी भागबाट हुने आक्रमणको प्रतिरोध गर्नुपर्ने शर्तमा लिम्बुवान गाभिएको थियो । न्यूनरुपमा कर शाहवंशी राजालाई बुझाउनु पर्दथ्यो । तत्पश्चात् लिम्बुवानमा पहिलोपटक बाहुन, क्षेत्री, मगर, गुरुङहरु चौबीसे, गोरखा, मकवानपुरबाट बसाईं सरे, र नयाँ सामाजिक संरचना सुरुवात भयो । विभिन्न प्रलोभनहरु देखाई लिम्बुवान समाजलाई टुक्राउने क्रम जारी रह्यो, लिम्बुवानमा सुब्बा नियुक्ति गर्ने प्रचलन ल्याइयो । जसमा ६० मुरी फल्ने जग्गा रैकर गराएपछि सुब्बा नियुक्त गरिन्थ्यो, र सुब्बाहरुले आफ्नो रैती राखी तिरो कर उठाउने प्रचलन सुरुवात भयो ।
यसरी धेरै लिम्बुहरु सुब्बा हुने सुरमा आफ्नो किपट भूमि रैकर बनाई गुमाए । लिम्बुवानमा पछि पनि सिक्किमबाट आक्रमण भइरह्यो । त्यहीबेला पान्थरका ५२ सुब्बाहरु योङहाङ सुब्बाको नेतृत्वमा काठमाण्डौ आई रणबहादुर शाहसँग युद्ध गर्न हतियार माग गरे । रणबहादुरले ढाल, तरवार, त्रिशुल, नगरा, निशान, बन्दुक, शंख, नरसिंगा मौलो थापी दसैंको नवमीको दिन बलि चढाउनु पर्ने शर्तमा दिई पठाए । यो पहिलोपटकको सांस्कृतिक अतिक्रमण थियो । दसैंको कर पनि असुल्न थालियो । मौलो काटेको पञ्जाको निशानको लागि लिम्बुवानमा धेरैपटक तिलिंगा आतंक मच्चाइयो । वि।सं. १९१० मा जंगबहादुर राणाद्वारा ल्याइएको मुलुकी ऐनमा अपमानजनकरुपमा नमासिन्या मतवाली लिम्बु जाति भन्दै व्याख्या गरिएको र गाई हत्या मानव हत्यासरह अपराध हुने कानुन ल्याइएपश्चात् नेपाली समाजमा असमानपूर्ण व्यवहार जातको आधारमा गरिन थालियो । छथर थुमका आठ पहरिया राईहरुले दसैं नमान्ने भनी प्रतिरोध गरे, र विद्रोह गरेपछि रामलीहाङ र दीक्षमा मारिए । २००७ सालमा जहानियाँ राणा शासनविरुद्धको जनक्रान्तिमा जि.वि. याक्थुङबा, बि. बि. चेम्जोङ र रामप्रसाद राईजस्ता जनसेनानीहरुले क्रान्तिको अगुवाई गरेका थिए । तर, उनीहरुलाई केवल सत्ता हत्याउन प्रयोग गरी अन्त्यमा फालिएको थियो । राणा शासनकालमा भाषा, धर्म, साहित्य, संस्कृतिको जगेर्ना र विकासको सवाल गम्भीर अपराधसरह थियो । तथापि, दोस्रो विश्वयुद्धताका इमानसिं चेम्जोङ, मुहिगुम अङसीमाङ फाल्गुनन्द लिङ्देन र त्येअङसी सिरीजंगाबाट उल्लेखनीय कार्यहरु भएका छन् । इमानसिं चेम्जोङद्वारा गरिएको इतिहास, भाषा, साहित्यप्रतिको योगदान, लिम्बुवान सुधार संघ, फाल्गुनन्दद्वारा गरिएको किरात धर्मदर्शन, सत्य धर्म मुचुल्का र विभिन्न योगदान, त्येअङसी सिरीजङगा सिंथेबेबाट गरिएको भाषा प्रचारप्रसार र सर्म्बर्द्धनसम्बन्धी योगदान लिम्बु जातिको पहिचान र अस्तित्वसँग जोडिएको छ ।


लिम्बूवानको सीमासम्बन्धी अवधारणा
१) लिम्वुवानको पूर्वमा मेची नदी, पश्चिममा सिस्वा/संखुवा खोला अरुण हुदै सप्तकोशी, उत्तरमा तिव्वत र दक्षिणमा भारत विचको नेपालको ९ जिल्लाहरु १) ताप्लेजुङ २) पान्थर ३) ईलाम ४) झापा ५) संखुवासभा ६) तेह्रथुम ७) धनकुटा ८) सुनसरी ९) मोरङ यी क्षेत्र ऐतिहासिक आधारमा लिम्वुवान भएकोले लिम्वुवान स्वायत्त राज्य हुंदा उक्त उल्लेखित क्षेत्र लिम्वुवान राज्य हो।
सन्दर्भः विभिन्न लेखहरू

 ^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^

हाम्रो बलिहाङ तङनाम मौलिक मुन्धुम

By-मन्जुल यक्थुङ्वा


हरेक वर्ष मंसिर पूर्णेताका तीन दिनसम्म भव्यरूपले मनाइने चासोक तङनाम, माघ १ गते माघे संक्रान्तिमा मनाइने कक्फेक्वा तङनाम, साउन १ गते साउने संक्रान्तिमा मनाइने सिसेक्पा तङनाम, वैशाख पूर्णिमा (बुद्ध पूर्णिमा) मा मनाइने य?वा तङ्नाम र अक्टोवर / नोभेम्बर कार्तिक महीनाको औँसीको रात दीपावलीगरी मनाइने बलिहाङ तङ्नाम किरात लिम्बूहरूले परापूर्वकालदेखि परम्परानुसार मनाई ल्याएका मुख्यमुख्य चाडहरू हुन् ।कैरात देशले परिचित नेपालको पश्चिम क्षेत्रमा राज्यगर्ने बलिहाङ नामक ख्याती प्राप्त किरात राजा थिए । उनी अति दानी, प्रतापी, प्रजावत्सल र आध्यात्मिक व्यक्तित्वका धनी थिए । ताग्येरा निङ्वाफुमाङका परमभक्त हुनुका साथै उनमा भविष्यवाणी गर्नसक्ने शक्ति समेत थियो । आफ्ना प्रजाहरूबीच उनी अत्यन्तै लोकप्रिय थिए । त्यसैले प्रजाहरू सधै उनको दीर्घायुको कामना गर्दथे तर जन्मेपछि एक दिन अवश्य मर्नैपर्ने प्रकृतिको नियमलाई कसले टार्न सक्छ र ? जब राजाले आफ्नो मृत्युको समय थाहा पाए। उनले मुख्य मुख्य भारदारहरू, राजदर्वारका पदाधिकारीहरूलाई दर्वारमा भेला गराई यस संसारबाट विदा हुने आफनो अन्तिम दिन आइपुगेको घोषणा गरे । राजाको त्यस्तो दुःखदायी घोषणा सुनेपछि सम्पूर्ण भारदार तथा पदाधिकारीहरूले के कस्तो सद्भक्ति र उपाय गरेमा आफ्ना प्रजापालक राजाको आयु लम्ब्याउन सकिन्छ अर्थात् कालको मुखबाट बचाउन सकिन्छ भनी राजा समक्ष आफ्नो जिज्ञाशा राखे । आफ्नो अन्तिम घडी आएपछि कालको मुखबाट उम्किन नपाउने प्राकृतिक नियम हो तापनि सद्भक्ति र सदुपायले तत्कालीन आपद विपतलाई टार्न सकिन्छ। तर यस्तो कुरो मानिसको वशमा नभई यमराजको दयामा निर्भर गर्दछ भनी राजा बलिहाङले आफ्नो भनाइ राख्दै यसो भने -आउँदो कात्तिक महिना अर्थात् अक्टोवर/नोवेम्बर महिनाको औँसीको अन्धकार रातमा यमराज आउने छ र उनलाई लिएर जानेछ । तर यमराजलाई खुशी पार्न सकेमा जीवन फिर्ता गर्न पनि सक्नेछन् भनी त्यसको उपाय समेत यसरी बताए । कातिक महीनाको डरलाग्दो औंसीको रात आउनुभन्दा अघि नै राजदर्वारका प्रमुख पदाधिकारीहरूलगायत सम्पूर्ण प्रजाहरूले स्नानगरी शारीरिक सफासुग्घर र मानसिक हिसाबले पवित्र भइरहन पर्दछ । जब त्यो अन्धकार डरलाग्दो औँसीको रात आउँछ तब समस्तले आफ्नो घरभित्र र बाहिर हजारौँ बत्तीहरू बाली उज्यालो बनाई राजा बलिहाङको आयु बढाई दिन रातभर ताग्येरा निङवाफुमासँग प्रार्थना गर्नुपर्छ र मानसिक हिसाबले पवित्र भइरहन पर्दछ । जब त्यो अन्धकार डरलाग्दो औँसीको रात आउँछ तब समस्तले आफ्नो घरभित्र र बाहिर हजारौँ बत्तीहरू बाली उज्यालो बनाई राजा बलिहाङको आयु बढाइदिन रातभर ताग्येरा निङवाफुमाङसँग प्रार्थना गर्नुपर्छ र यमराजको आगमनलाई पनि हेरिरहनु पर्दछ। प्रकाशको बीचमा छायाको आकारमा यमराज देखा पर्नेछ । यसरी प्रकाशको बीचमा मान्छेको छायाजस्तो दृश्य देख्नासाथ जतिसक्दो चाँडो बूढा/ बूढी, युवा/ युवती, बाल/बालिका सबैले संयुक्त भई हात जोडी अन्तरात्माले विश्वासपूर्वक एउटै आवाजमा राजा बलिहाङको आयु बढाई डरलाग्दो रातबाट बचाउन उनीसँग प्रार्थना गर्नुपर्छ । राजा बलिहाङको जीवनरक्षाको लागि उनका प्रजाहरूको सच्चा प्रार्थना र भक्तिबाट यदि यमराज सन्तुष्ट भएमा उनले राजालाई जीवनदान दिई (आयु बढाई) त्यो डरलाग्दो रातबाट उनलाई बचाउने छन् । राजा बलिहाङको त्यस्तो कुरा सुनेपछि सम्पूर्ण भारदार र पदाधिकारीहरूले आउने कात्तिक महिनाको अन्धकारमय औँसीको रातमा आफ्ना शरीर र आत्मा शुद्ध वा पवित्र राखी सम्पूर्ण प्रजाहरूले राजा बलिहाङको जीवन रक्षाको लागि सच्चा अन्तरात्माले ताग्येरा निङवाफुमाङसंग प्रार्थना गर्न समस्त प्रजाहरूमा समेत सूचना जारी गरे ।जब कातिक महिनाको त्यो औँसीको दिन आयो समस्त्र स्त्री/पुरुष, युवक/युवती, प्रमुख भारदार, पदाधिकारीहरू समेत समावेशभई स्नान्गरी घरलाई सफासुग्घर एवम् श्रृङ्गार गरेर रात पर्नासाथ उनीहरूले घरभित्र र बाहिर बत्तीहरू बाली राजा बलिहाङको जीवनदानको लागि उपवास बसी ताग्येरा निङ्वाफुमाङको प्रार्थना गर्न थाले । राजा बलिहाङ निराश भई भारदारहरू र पदाधिकारीहरूबीच ढल्किरहेथे । सम्पूर्ण प्रजाहरू राजदरवारको भित्र/बाहिर प्रार्थना गीत गाइरहेका थिए । राजदर्वारको भित्र/बाहिर जहीँतहीँ उज्ज्वलमय बत्तीहरू बलिरहेका थिए । प्रजाहरू पूर्ण होसियारका साथ राजाका निमित्त प्रार्थना गरिरहेका थिए । मध्यरात बित्नासाथ अचानक यमराज प्रकाशको बीचमा मान्छेको छायाँको आकारमा देखा परे । त्यसलाई सबैले देखेर उनीहरू सबैले एकै स्वरमा प्रार्थना गाए र सद्भक्तिका साथ अन्तरात्माले राजा बलिहाङको आयु थप गरिदिन अनुरोध गरे । उनीहरू रुदै चिच्याउँदै भन्न लागे-यदि राजा बलिहाङको मृत्यु भयो भने राज्यभरका हामी प्रजाहरू भिषण अन्धकारमा पर्ने भएकाले राजा बलिहाङको आयु बढाई त्यस डरलाग्दो रातबाट बचाउन यमराजसँग सबैले अनुनय गरे ।राजा बलिहाङप्रति प्रजाहरूको त्यस्तो अगाध श्रद्धा एवम् स्नेह देखेर उनीहरूलाई यमराजले उत्तर दिए- मानवको जीवन-मरणको अधिकारी उनी नभए तापनि उनलाई बचाउने प्रयास गर्ने वचन दिए । उनले त्यसो भन्नासाथ त्यो छायाँ अदृश्य भयो । राजा बलिहाङले पनि अन्तिम सास लिए । सबै प्रजाहरू पनि राजा बलिहाङको आयु थप गर्न रुँदै प्रार्थना गरिरहे । विहान भाले बास्नासाथ मिरमिरे उज्यालो हुनलाग्दा पुनः राजा बलिहाङले सास फेरे र सचेत भए । जब उनी पूर्ण चेतनामा आए उनले आफना प्रमुख भारदारहरूतर्फ हेरेर भन्न थाले कि तिमीहरू लगायत सम्पूर्ण प्रजाहरूका सच्चा व्रत, प्रार्थना र अटल विश्वासद्धारा मैले पुनः जीवन पाएँ । प्रजाहरूको यस्तो भक्तिबाट उनी अत्यन्त सन्तुष्ट भए । प्रजाहरूको सच्चा भावभक्तिबाट आफूले पुनःजीवन पाएका कुरा समस्त प्रजाहरूमा खुशियालीको रुपमा मनाउन आदेश पनि जारी गरे । त्यस दिन खानु पिउनु र आनन्दका साथ रमाइलो गर्ने र त्यो घटनाको सम्झनास्वरुप प्रत्येक वर्षो कातिक महिनाको औँसीलाई उनीहरूको पर्वको दिन मनाउन उनले आफ्ना प्रमुख पदाधिकारीहरूमार्फ प्रजाहरूमा आदेश दिए । उनीहरूले आफ्नो घरभित्र र बाहिर बत्तीहरू बाली उज्यालो पारी उनीहरूको राजा बलिहाङको स्मरण गर्न राजदर्वारका पदाधिकारीहरूले राजा बलिहाङको आदेशानुसार सम्पूर्ण प्रजागणहरूमा सूचना जारी गरे। प्रजाहरूले पनि राजा बलिहाङलाई उनीहरूको पुरोहित राजाको रूपमा आदर गर्न थाले। फाइलो देउसी जस्ता शव्दहरूबाट गीत रची प्रत्येक वर्षो दीपावली पर्वमा गाउन थाले जसको अर्थ पुरोहित राजालाई सहयोग गर्‍यौ भन्ने अर्थ हुन्छ । समूह-समूह भएर यो पर्वमा राति घर-घरमा गाउँदै हिँड्दा लारिङ्गेःक् र दिनमा गाउँदा नाम्लिङ्गेःक भन्दै आफनो जातीय बाजा 'के' च्याब्रुङका साथ बलिहाङ तङनाम मनाउने चलन चल्यो । यसरी देशका सम्पूर्ण प्रजाहरूले बलिहाङ राजाको जय होस् भनी किरात लिम्बू भाषामा 'तियाहा' शब्द प्रयोग गरी दिपावली पर्व मनाइएकोले पछि अपभ्रंश हुदै तिहार भनिएको हो । त्यसैले त आजसम्म पनि नेपाल अधिराज्यभर तिहारको दीपावली पर्वमा भैलो देउसी खेल्दा ''हामी त्यसै आएनौं बलि राजाले पठाए'' भन्नेजस्ता वाक्य प्रयोग भइरहेकै छ । अतः वर्तमान नेपालमा कातिक महिनाको औंसीताका पर्ने तियाहा (तिहार) नामक दीपावली पर्व मनाइने किरात चाडको थालनी हुनमा किरात राजा बलिहाङको अविस्मरणीय योगदान भएको कुरा हामीले कहिल्यै भुल्नु हुदैन ।हिन्दूहरूले कहिले माइती यमराज र चेली यमुनाबीच त कहिले अज्ञात माइतीलाई अज्ञात चेलीले मृत्युको मुखबाट बचाएकोले तिहार पर्वलाई भाइटीकाको समेत प्रसंग जोडेका छन् । तर हाम्रो मौलिक मुन्धुममा चाहिँ दीपावली गर्नुका साथै समूह-समूह भएर लारिङ्गेक्/नाम्लिङ्गेक् भन्दै (केलाङ) च्याब्रुङ नाचकासाथ सक्नेहरूले २/३ दिनसम्म पनि (फाइलो/ देउसी) भैलो/देउसी खेल्दै मनोरञ्जन गर्दछन्। किरात लिम्बूहरूमा चेलीले माइतीलाई फूल माला लगाइदिन हुँदैन अर्थात् चेली माइतीमा फूल आदान प्रदान गर्नु हुंदैन र त्यसो गरेमा ठूलो आपद/विपत आइलाग्छ भन्ने कुरा हाम्रो मुन्धुमले निर्देश गरेकाले हाम्रो किरात लिम्बू जातिमा चेलीले माइतीलाई फूलमाला लगाई भाइटीका गर्ने चलन छैन । कसै कसैले हिन्दूहरूको प्रभावमा परी देखासिकी गर्नु भनेको आफ्नो स्वेच्छाको कुरो हो । यसबारे मुन्धुमहरूमा विस्तृत वर्णन गरिएका सम्पूर्ण कुराहरू यो छोटो लेखमा उल्लेख गरिरहन सम्भव नहुने भएकोले निम्नानुसार सारांश मात्र प्रस्तुत गरेको छु । १, सोधुङ्गेन् लेप्मुहाङपुत्र तेन् तुम्याङ बाजाइबाले आफ्नी श्रीमती लुप्ली वदनहाङमाको सल्लाहअनुसार आफना चेली इरेरे इधुङ्लुङमाको कुनियतको बदला लिन विषयुक्त फूलको गुच्छाले चेली इरेरे इधुङलुङमाको स्तनमा हिर्काएकोले नौ दिनसम्म रोगिएर इरेरे इधुङलुङमाको मृत्यु भएको हुँदा हामी किरात लिम्बूहरूमा चेली/माइतीबीच फूल आदानप्रदान गर्नु हुंदैन भनी मुन्धुमले निर्देश गरेको छ । २, केजङफेक्वाका सन्तानमा छोरै/छोराहरू मात्र भएकोले उनको छोरी पाउने उत्कट इच्छा भयो। श्रीमतीले छोरी जन्माए पछि छोराहरू जति सबैलाई खाल्टामा पुरी मार्ने बाबुको निर्दयिताबाट बच्न सबै छोराहरू कहिल्यै घर नर्फकनेगरी जंगलबास गए । छोरी बढेर जान्नेबुझ्ने भएपछि आफ्ना माइतीहरू बाबुको निर्दयिताले गर्दा वनबास गएका कुरा आफ्नी आमाबाट थाहा पाइन् । माइतीहरू खोज्दै जंगलमा भौतारिंदा सोधुङगेन लेप्मुहाङमाङको दयाले माइतीहरू पत्ता लगाउने विगुतको डल्ला उनको हातमा पर्‍यो । त्यो विगुत डल्ला गुडाई पठाउँदा जहाँ अडिन्छ त्यहीँ नै उनका माइतीहरू भेटिए । चेली एकेरा मेरिहाङमा र माइतीहरूमध्ये जेठा सगेक्सो समेल्लाहाङ भएको कुरा आपसमा परिचय भयो । यसरी माइतीहरूसँग रहँदा बस्दा एकदिन जङ्गलमा घुम्दा अति सुन्दर फूल मेरिहाङमाले देख्दा यस्तो सुन्दर फूल त मेरा माइतीहरूको लागि माला उनी लगाइदिन पाए कति राम्रो हुन्थ्यो भनी त्यो फूल टिप्न खोज्दा उनका सबै माइतीहरू कागहरूको रुप धारणा गरी बथानमा परिणत भएछन् । यस्तो दुर्भाग्य भएपछि माइतीहरूसँगको विछोडमा एकेरा मेरिहाङमा फेरि जङ्गलमा भौतारिरहिन्। कसैसँग नबोली रूखमा बसेर ताग्येरा निङवाफुमाङको ध्यान गरेपछि तिम्रा माइतीहरूसँग भेट हुनेछ भनी उनै साधुको भेषमा प्रकट भएका सोधुङगेन लेप्मुहाङमाङ मेरीहाङमालाई आश्वासन दिई अल्पिए । यस्तैमा एकदिन त्यस देशका राजकुमार जङ्गलमा शिकार खेल्दै आउँदा अति सुन्दरी मेरिहाङमालाई राजकुमारी बनाउने उद्देश्यले दर्बारमा लिई गए । तर मेरिहाङमालाई वारम्बार आफू र आफना धाईआमाले बोलाउदा पनि उनको ध्यान नखुलेकोले (नबोलेकोले) पुनः जङ्गलमा लगी मार्ने आदेश राजकुमारले आफ्ना मानिसहरूलाई दिए । तँ मार्ने कि म मार्ने भनी राजकुमारका मानिसहरूमा हानथाप हुँदाहुँदै ठूलो आँधीबेहरीका साथ ती काग भई गएका मेरिहाङमाका माइतीहरू सबै मानिसहरूको रूपमा प्रकट भई ती राजकुमारका मानिसहरूलाई हमला गरी मारी राजदर्बार समेत कब्जा गरी चेली र माइतीहरू सबै आनन्दले त्यस देशको राज्य गरेको कुरा मुन्धुममा उल्लेख भएकोले किरात लिम्बूहरूमा चेली माइतीमा फूल आदानप्रदान गर्न खोज्दा आपद/विपद निम्त्याउने काम गर्नु हुदैन भनी मुन्धुमले निर्दिष्ट गरेको छ । माथि उल्लेखित दुइ थरीका मौलिक मुन्धुमका आख्यायिक विवरणहरूबारे विस्तृत अध्ययन र विश्लेषण गरेर अझै परिमार्जित एवम् आधिकारिक निष्कर्षनिकाल्न लिम्बू समाज प्रयासरत हुनुपर्छ भन्ने यो कलमीको भनाई छ । भारतबाट लखेटिई शरणार्थीका रुपमा नेपाल प्रवेश गरेका आर्यजनहरूको नेपालमा आगमन हुनुअघि नेपाल अधिराज्यभर नै र पृथ्वीनारायण शाहको तथाकथित नेपाल एकिकरण पश्चात वि.स. १८३९ सम्म किरात प्रदेश लिम्बुवानमा दशैँ भन्ने शव्द समेत कसैलाई थाहै थिएन । यिनीहरूले आफूसँगै नेपाल भित्य्राइएको दशैँ हाम्रो हुँदै होइन भनी सप्रमाण मेरो लेख धेरै पटक विभिन्न पत्रिकाहरूमा प्रकाशित भइसकेका छन् । यस्तै बलिहाङ तङनामताका हिन्दूहरूद्धारा गरिने भाइटीका पनि माथि उल्लिखित प्रमाणका आधारमा हामी किरात लिम्बूहरूको हुँदै होइन । त्यसमा पनि हामी किरात लिम्बूहरूमा चेली र माइतीबीच फूल आदान प्रदान गर्न हुँदैन भन्ने कुरा माथि उल्लिखित दुवै मुन्धुम सारांशहरूले प्रष्ट पारेकै छ । तर जातीय पहिचान र अस्तित्वलाई तिलाञ्जली दिएर वर्णबिभाजनमा आधारित हिन्दू धर्ममा विलिन हुँदै आफू स्वयम् शूद्रको कोटीमा बस्न मञ्जुर गरी दशैंमा जमराटीका र तिहारमा भाइटीकाको सप्तरङ्गी टीका निधारमा टाँसी हिँड्न हाम्रा समाजका पढेलेखेका अगुवा लिम्बूहरू गर्व गर्छन भने त्यस्ताहरूले लिम्बू हौँ भनी परिचय दिएको देख्दा साह्रै दुःख लाग्छ । हरेक व्यक्तिलाई आफूलाई मनपरेको धर्म ग्रहण गर्ने नैर्सर्गिक अधिकार छ । कसैको धर्ममा हस्तक्षेप गर्ने कसैलाई अधिकार छैन । आ-आफ्नो धर्मसंस्कारले निर्दिष्ट गरेअनुसारको आचरण सम्बन्धित धर्मावलम्बीको हुनै पर्छ पनि । तर किरात धर्मसंस्कार भनेर सत्यहाङमाहरूले हिन्दू धर्मसंस्कारका कर्मकाण्ड गरेझैँ र मौलिक मुन्धुमवादी किरात धर्मावलम्बीहरूबाट गर्दै नगरी आएको छोरीको विवाहमा ज्वाईं र छोरीको गोडा धोएर कन्यादान दिनेजस्ता कामचाहिँ हुनु भएन। स्वधर्मसंस्कार हुँदाहुँदै परधर्म ग्रहण गर्नु नै आफू मासिने काम गर्नु हो । मौलिक किरात चाड वलिहाङ तङनामलाई ओझेलमा पार्ने किसिकका तियाहा (तिहारताका) कागपूजा, कुकुरपूजा, गाईपूजा -तथाकथित धनधान्यका मालिक (लक्ष्मीपूजा), गोरुपूजा (गोवर्द्धन पूजा), र भाइ पूजासँगका प्रसङ्ग जोडेर आर्यजनहरूले आफूले सक्दो काल्पनिक कसरत गरे तापनि वलिहाङ तङनामताका फाइलो(भैलो) तथा देउसी खेल्ने सम्पूर्ण हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको मुखबाट "हामी त्यसै आएनौं, वलिराजाले पठाए" भन्नेजस्ता वलिहाङ (बलिराजा) को प्रसस्तिबारे स्वतस्फूर्त रूपमा निक्लने जनजिब्रोलाई आजसम्म कसैले रोक्न सकेका छैनन् मात्र होइन कि यो तियाहा (तिहार) चाड हिन्दू धर्मग्रन्थ श्रीमद्भागवत पुराणमा आर्यपात्र विष्णुद्वारा अनार्य पात्र वलिहाङ (बलिराज)को अवसान गराएको कथालाई नियाल्दा हिन्दू धर्मावलम्बीहरूले बलिहाङ (बलिराजा)को अस्तित्वलाई निर्विवाद रूपमा स्वीकारेकै छन् । अतः अतिदानी (दानवीर), प्रजावत्सल, आध्यात्मिक व्यक्तित्वका धनी, ख्यातीप्राप्त किरात राजा वलिहाङको जीवनगाथासँग जोडिएको 'बलिहाङ तङनाम' तियाहा (तिहार) किरातहरूको मौलिक चाड हो भनी किरात लिम्बूहरूको एक मात्र जातीय प्रतिनिधिमूलक सामाजिक संस्था किरात याक्थुङ चुम्लुङले ठोकुवा गरिसकेको कुरा हामीले कहिल्यै भुल्नु हुन्न । २०६२/६/४/३
सान्दर्भिक श्रोतहरूः-
१, किरात इतिहास तथा संस्कृति, ले.इमानसिंह चेम्जोङ
२, मुन्धुमसावा दुर्गाप्रसाद फोपाहाङ, तेह्रथुम खाम्ललुङ
मौलिक किरात धर्म-संस्कारबाट लेखक

 ++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++

 

 

तिहारको मुन्धुम्, विकृति सच्चाइहरू

By-डीबी आङ्बुङ

नेपाल वैधानिक रुपमा त धर्मरिनपेक्ष राज्यको रुपमा घोषित छ । तर, व्यवहारमा त्यो लागू भएको छैन । यो लागू हुने दिन आउला भनेर विश्वास गर्न सकिने अवस्था पनि छैन, अहिले नै । राज्य सञ्चाकहरूमा त्यो मानसिकता देखिँदैन, अझैपनि । यसमा स्वयम् धर्म निरपेक्ष राज्यको पक्षधर हुनुपर्ने व्यक्ति र समुदायको पनि कमजोरी छैन, भन्न सकिन्न । ती कमी कमजोरीहरू महसुस गरी त्यसलाई सच्याएर लैजान सहयोग हुन्छ कि भनेर यो 'तिहार' चाडको बारेमा केही अभिमतहरू राख्न खोजिएको छ । दशैं केवल हिन्दूमात्रको चाड भनिए पनि तिहार त त्यस्तो होइन । यो प्रायः नेपालका सबै अदिवासी जनजातिहरूको पनि महान राष्ट्रिय चाड हो । त्यसैले, यसबारे हामी सबै अलिक बढी संवेदनशीन हुनुपर्दछ ।
१. तिहार चाड र शब्दको उत्पत्तियो 'तिहार' शब्दको शाब्दिक अर्थलाई औल्याउँदै जाँदा अवश्य पनि सबै जाति र सम्प्रदाय अनुसार केही फरक मतहरू पाइन्छन् नै । तैपनि, खास सत्य तथ्य कुरा त एउटै नै हुनु पर्ने हो, यस बारेमा । नेपालमा प्रचलित हिन्दू धार्मिक मतानुसार यमराजको जीत वा हार भन्ने प्रसङ्गबाट 'त्यो हार' (त्यो पराजय) हुँदै 'तिहार' शब्दको ब्युत्पत्ति भएको हो पनि भनिन्छ । तर, वास्तवमा त्यही यमराजको कथामा पनि यमराजको न त कतै जीत भएको हो या त हार नै । त्यहाँ हार र जीतको प्रसङ्ग नै पाइँदैन । यसकारण, यो तिहार 'त्यो हार' शब्दबाटै बनेको हो भनेर विश्वास गर्न सकिन्न ।नेपालकै आदिवासी किरात लिम्बू समुदायमा पाइने मतानुसार यो तिहार शब्दको उत्पत्ति 'त्यो हार' बाट नभएर 'तियाहा' भन्ने शब्दबाट भएको हो । यो 'तियाहा' शब्दको निर्माण र उत्पत्तिको तथ्यहरू पहिल्याउँदै जाँदा नेपालकै प्रथम र सबभन्दा लामो समयसम्म राज्य सञ्चालन गर्ने किरात कालको युगतिर पुग्नुपर्ने हुन्छ । किरात इतिहासकार स्वर्गीय इमानसिङ् चेम्जोङ्का अनुसार नेपालको हालको गण्डकी प्र्रदेशमा वालिहाङ ('हाङ्' को अर्थ किरात समुदायले बोल्ने प्रायः सबै भाषमा राजा, राजनेता वा प्रतापी व्यक्ति भन्ने हुन्छ) नाम गरेका राजनेता थिए । वाहिहाङ जनताको दुःख-सुखमा प्रत्यक्ष सहभागी हुने गर्दथे । उनी जनताप्रति बफादार, प्रतापी र दूरदर्शी भएकाले राज्यमा कुनै कष्ट थिएन । यसरी राजकाज गर्दै एवमरितले समय बित्ते जाँदा एक समय एकाएक राजनेता वालिहाङको मुहारमा उदशीनता र मलिनता छाउन थाल्यो । जनताहरू छक्क मात्र परेनन् कि आश्चार्य चकित नै हुन थाले । आफ्ना प्यारा राजनेतालाई विन्ति भाउ गर्दै जोड गरेर सोधेपछि रहस्योद्घाटन गर्दै राजनेताले भनेछन्- 'मेरो मृत्युको दिन नजिक आइपुगिसकेको छ । म यही कार्त्तिक महिनाको कालरात्री औशीको रातसम्ममा मर्दैछु । म मेरा प्यारा जनतादेखि मृत्युवरण गर्न जानुपर्दा चिन्तित छु, दुःखी भएको छु ।' राजनेता वालिहाङको यस्तो कारुणिक कुरा सुनेपछि राजदरवार र देशभरि रुवाबासी नै चल्न थाल्यो । पुनः राजनेतालाई विन्ति चढाउँदै वहाँ बाँच्ने उपाय बताइदिन हुन आग्रह गर्दा नेताले सान्त्वना दिँदै भनेछन्- 'हुन त मलाई कालले लैजान्छ नै, तै पनि त्यस रात सबैले आ-आफ्नो घर घरमा दियो कलश राखी रातभरि उज्यालो बत्ती बालेर काललाई नलैजान विन्ति गर्दै, इश्वरसँग प्रार्थना गर्दै बस्यौं भने कतै मर्दिन कि ।' त्यपछि राजनेताले भने बमोजिम त्यो औशीको रातमा दियो कलश राखी बत्ती बालेर इश्वर (तागेरा निङवाभुमाङ्) सँग आफ्ना प्यारा राजनेतको दीर्घायुको कामना गरिबसे । दुःखी जनताको यो प्रार्थनाले स्वभावैले राजनेताको मनोवलमा उर्जा थप्यो । हुनसक्छ,र्इश्वरबाट पनि जनताको कमनालाई स्वीकार भयो र होला, राजआवासमा त्यसरात बितिसक्दा पनि राजाको मृत्यु भएन । अब क्रमशः राजनेताको मुहारमा मुस्कान छाउन थाल्यो । उनी शारीरिक र मानसिक दुबै रुपले स्वस्थ्य हुँदै गए । अनि त्यस राजआवास वरिपरि रहेका जनताले खुशीले एकैसाथ भने- 'तियाहा !' यसरी हर्षर खुशीमा भनिने यो 'तियाहा' भन्ने किरात शब्दको अर्थ 'जय' वा 'विजय' भन्ने हुन्छ । यसप्रकार, राजनेता वालिहाङ र जनताको जीत भयो मुत्यृसित । तसर्थ, यो कुनै अन्य समकक्षी व्यक्ति वा शत्रू विशेष्सित भएको जय नभएर स्वयम् मृत्युसँग भएको विजय हो । यसपश्चात्, राजनेता वालिहाङले निर्देशन दिए कि यसरी निको भइसक्दा पनि अझै विचरा जनताहरू कतै राजनेता के भयो भनेर विलौना गर्दै पीर-मर्कामा दियो कलश बालेर आ-आफ्नो देवताको पूजाआजा गरी सुताएर बसेका होलान् । त्यसैले, अब यहाँका सम्पूर्ण कार्यकर्ताहरू पूर्व-पश्चिम, उत्तर-दक्षिण सबैतिर राजनेता वालिहाङको मृत्यु नभई निको भएर स-कुसल रहेको खबर प्रत्येक कुना-काप्चामा पुर्‍याउन निर्देशन दिने सल्लाह भयो ।त्यही निर्देशन अनुसार सञ्चारकर्मीको रुपमा आम कार्यकर्ताहरू गाउँघर डुल्दै 'वालिहाङरन् तियाहा ! (वालिहाङको जय भयो)' भन्दै खबर पुर्‍याउँदै हिँडे । तिनीहरू आजका सञ्चारवाहक पत्रकारजस्तै थिए । यसरी किरात भाषामा 'जय होस्' वा 'जय भयो' भन्ने अर्थमा प्रयोग हुने 'तियाहा' शब्दनै खस नेपाली भाषाम अपभ्रंस हुँदै 'तिहा' र 'तिहार' भएको हो भन्ने भनाइ छ । अझै पनि कितात समुदायमा कुनै धार्मिक वा साँस्कृतिक अनुष्ठान गर्दा सामुहिक रुपमा 'तियाहा' भन्ने चलन छ ।
२. तिहारमा खेलिने देउसी-भैलोको अर्थःदेउसी वा देउसीरे भन्ने शब्दको शाब्दिक अर्थलाई केलाउँदा यो शब्द कुनै सुर, असुर वा देवासुर आदिबाट बनेको नभई अर्कै फरक र सार्थक अर्थ लाग्ने किरात शब्दबाटै बनेको देखिन्छ । किरत (लिम्बू) भाषामा त्रिकालदर्शी व्यक्तिलाई 'तेअङ्सि' भनिन्छ । तेअङ्सि भन्ने शब्दको अर्थ ज्ञानी अवतारी व्यक्ति भन्ने पनि हुन्छ । किरात मतमा वणिर्त राजनेता वालिहाङ त्रिकालदर्शी पनि थिए भनिन्छ । उनी भूत, वर्तमान र भविष्यबारे राम्ररी हेक्का राख्दथे, र त आफ्नो मृत्युबारे अग्रीम थाहा पाए । उनी सपना, विपनामा अतीत, वर्तमान र भविष्यबारे ज्ञान पाउँदथे, थाहा पाउँथे । यस्ता व्यक्तिई किरात लिम्बू समुदायमा 'तेअङ्सि' भनिन्छ । जस्तै किरात सिरिजङ्गा लिपिका पुनर्उत्थानकर्ता तेअङ्सि सिरिजङ्गा यसको ज्वलन्त उदाहरण हुन् । अतीतका कुराहरू समयसँगै व्यतीत हुँदैजाँदा कथाजस्तै हुदै जान्छन्, खास लिखित इतिहास नबनेसम्म । यस्तै इतिहासमा आज कथाजस्तै वर्णित वालिहाङको वर्णनमा आउने खबरदारीहरू 'तियहा हाम्रा राजनेताको जय भयो' भन्दै सञ्चार प्रवाह गर्दै हिँड्दा जनताले पहिलो पटक त्यति सजिलै विश्वास नगरेर उल्टै प्रश्न सोधियो होला- 'हैन तिमीहरूलाई यसरी कसले पठाएको -' जवाफमा उनीहरूले भनेँ- 'तेअङ्सिरे (महात्माले)' । ती महात्मा- तेअङ्सि तिनै राजनेता वालिहाङ थिए । यसरी 'तेअङ्सि'ले पठाएको भनी पटक-पटक स्पष्टीकरण दिँदै हिँड्दा भनिएको 'तेअङ्सिरे' भन्ने शब्दनै अपभ्रंस हुँदै कालान्तारमा देअङ्सिरे हुँदै 'देउसी वा देउसीरे' भएको हो भनेर गाउँघरका बूढापाकाहरू बताउँछन् । अझै पनि देउसी खेल्दा आफ्नो देउसी खेल्ने हक अधिकारको सफाया गर्न देउसी टोलीहरू भन्ने गर्छन्- 'ए हामी तेसै आएको होइन, यहीँको भूमिराजले खटाएको, वलिराजले पठाएको' भन्ने चलन छ ।त्यसैगरी, आज खेलिने यो भैलोको बारेमा खोज तलास गर्दा भने यसको चलन यहाँको आदिवासी जनजाति समुदायको किंम्वदन्तिमा कतै पाइँदैन । आज प्रचलित भैलोचाहिँ किरात संस्कृतिभन्दा अलिक बेमेल खालको महशुस हुन्छ । यो भैलोचाहिँ किरात समुदामा आफ्नै मुन्धुम् गाएर खेलिँदैन पनि । अहिले देउसी खेल्दा महिला पुरुष दुबै मिलेर खेलिन्छ भने भैलोचाहिँ महिलाने मात्रै, त्यसमा पनि औंशीको रातमा खेलिने चलन आदिवासी समसुदायमा छैन र कतै नक्कल गरिएको भए पनि यसको मुन्धुमी आधार पाइँदैन । यसैगरी, किरात मुन्धुम् र संस्कारमा कतै पनि भीख माग्ने र दान दक्षिणा दिने-लिने चलन छैन । बरु तेतिकै सहयोग मागिन्छ, केही चिजले साटिन्छ वा मूल्य नै तिरिन्छ । तर, त्यसलाई दान, दक्षिणाको रुपमा दिने-लिने चलन किरात संस्कार र संस्कृतिभित्र पर्दैपर्दैन । भैली खेल्नेहरू आउँछन् आँगनमा । त्यो पनि गुन्युँ चोलो मागन । त्यै पनि अँधेरी औशीको रातमा, त्यसमा पनि केवल महिलाहरू मात्रै । यो अलिक बेमेल छ कि ?खासमा, वाहिहाङको मुन्धुम् अनुसार देउसी खेल्नेले गाउँगाउँमा गएर सृष्टि र सभ्यताको मुन्धुम्सँगै वालिहाङको मुन्धुम् सुनाउँदै साँस्कृतिक कार्यक्रमहरू गरेर सबै जनतालई सामाजिक, साँस्कृतिक र राजनीतिक रुपमा सचेत गराउने खालको कार्यक्रमहरू गर्नुपर्ने हो । एउटा गाउँ र अर्को गाउँ अथवा एउटा जाति र अर्को जातीय समुदायमाबीचमा सहयोग र सद्भावको विकास हुने कार्यक्रमहरू गर्नुपर्ने हो । त्यसै गर्थे पहिले पहिले गाउँघरमा र अहिले कही कतै यसको मर्म बुझ्नेले त्यसै गर्ने गर्छन् । तर धेरै जसो व्यक्ति, संस्था र समुदायबाट यसलाई त्यसरी लिन न गर्नको सट्टा केवल पैसा उठाउने र रमाइलो गर्ने पक्षमा मात्र विकसित हुँदै जानुले तिहारको भविष्य पनि खतरामा पर्दै गएको आभाष् हुन्छ । यी यस्ता चाडहरूलाई संस्थागत गर्न र समयानुसार सही सार्थक रुपमा मनाउँदै लैजानका लागि आदिवासी जनजातिको हकमा सम्बद्ध जातीय, धार्मिक र साँस्कृतिक संघ संस्थाहरूले विशेष ध्यान दिएर यसलाई सही मार्गमा डोर्याउँदै लाने कार्यक्र र नीतिहरू लिँदै लैजानु पर्दछ ।
३. तिहारमा देखिने विकृतिहरूदशै शुद्ध हिन्दू मात्रको चाड हो । यसलाई अरु धर्म र जातिय समुदायले अशुद्ध पारिदिनु हुदैन । तर तिहारको सवालमा आज मिश्रति संस्कार, संस्कृति र दर्शनले आ-आफ्नै ठाउँ लिएको छ ।
जुवा तासको विकृतिःतिहारको बेला घरदेखि गल्ली, सडक र चोकचोकमा जूवा तास खेल्ने चलन छ । यो चलन गाउँभन्दा पनि शहर बजारमा अझै बढी व्याप्त छ । यसरी तिहारमा जूवा-तास खेल्ने चलन आदिवासी किरात समुदायको संस्कार र चलनसँग सम्बद्ध भएको पाइँदैन । यो केवल हिन्दू संस्कृति अनुसारमात्र यम पञ्चकको रुपमा मानिन्छ र खेल्ने गरिन्छ । मनोरञ्जको रुपमा खेल्नु ठीकै भए पनि यसलाई संस्कृतिकै एउटा अङ्गको रुपमा मानेर लैजादाँ यसले अरु त के हिन्दू समुदायलाई पनि हित गर्दैन । साथै, यसको नकारात्मक असर अन्य आदिवासी समुदायमा पनि पर्न जान्छ । यो जूवा-तास आदिवासी समुदायले खैल्दै नखेलेर र खेल्नेले पनि यसलाई चाडै छोड्नु पर्दछ । अर्थात् यो जूवा-तास खेल्ने परम्परालाई सांस्कृतिक रुपमा मान्नु र वैधता दिनु राम्रो हुदैन ।
तिहारमा दान, दक्षिमा माग्ने र दिने लिने विकृति :ख्याल ख्यालमै अहिले आएर तिहार चाड पनि दशैंभन्दा विकराल दशाको रुपमा विकसित हुँदैन । चाड मान्ने र देउसी खेल्ने निहुँमा वलिहाङको नाम जप्दै बलमिची चन्दा र दान-दक्षिणा असुल्ने गलत चलन हावी हुँदैछ । ययको उन्मूलनको लागि यतिमात्र पैसा दिने भनेर बरु दररेट तोकिन्छ तर कहिल्यै पनि यसको ऐतिहासिक तथ्यलाई खोतलेर हेर्ने अनि सही कुरा पत्ता लगाएर गलत कुराको जरै उखेल्ने प्रयत्न गरिन्न । यो हाम्रो पनि मानसिक विकृति र कुसंस्कृति हो । नेपालका आदिवासी किरात लिम्बू संस्कृति अनुसार त तिहारमा वा कुनै कुरामा पनि दान दक्षिणा माग्ने र दिनेलिने संस्कार नै छैन । यो पछि थोपरिएको विकृति हो । पहिले वालिहाङको सु-समाचार प्रवाह गर्ने खबरदारीहरूलाई माया, दया लागेर मानवीय सहयोगको भावनाले सही सु-समाचार ल्याएकोमा खुशी हुँदै एसो बाटो खर्च, केही चिजवीज वा खानेकुराहरू दिने वा खुवाई पठाउन क्रमको सुरुवात अवश्य पनि भयो नै होला । र, अझै पनि सही रुपले तिहारको अर्थ र देउसीको मर्मअनुसार देउसी खेल्नेले यसलाई त्यसरी नै बुझ्ने वा लिने गर्दछन् । गाउँघर वा शहर बजारतिर पनि कतै देउसी खेल्दा खाजापानी दिने चलन अझै पनि छँदैछ । तर, अब विस्तारै यो चलन लोप भएर खाजाको सट्टा पनि पैसै दिनुपर्ने चलन नआउला भन्न सकिन्न । त्यसरी खाजा दिनु भनेको पैसा दिनुभन्दा पनि ठूलो सम्मान दिनु र पाउनु हो । यो हुक्वा वा हातको सोवित् दिने चलन पनि हो । यो हुक्वा वा हातको सोवितसँगै खासमा माया, ममता सहयोग र सद्भाव पनि दिइएको हुन्छ । तर, आज यतिमात्र पैसाले हुँदैहुँदैन, यति त दिनैपर्छ कालो कात्तिकमा दिएको दानै हुन्छ भन्ने चलन गर्नु यो चाड र संस्कृतिको मर्मविपरीत र विरुद्धमा हुन्छ । यस्ता गलत पक्षहरूलाई सुधार्नको लागि अब हामीले कसैको करकाप् र भुभुलैयामा नपरी, नलागी आफ्नै संस्कार-संस्कृति र चाडपर्वहरूलाई पनि एक पटक गहिरो गरी हेरेर वा बुझेर यसको मुन्धुम् वा मर्मविपरीत विकसित गरिएको वा अर्काको संस्कृतिबाट भित्र्याइएका गलत प्रवृत्तिहरूलाई सच्याएर साँच्चिकै गौरव गर्न लायकको संस्कार-संस्कृतिहरूको अवलम्बन र विकास गर्दै लैजानु पर्दछ । तिहार र देउसीको सवालममा पहिले सञ्चारको साधन थिएन र कुनै समाचार पुर्‍याउन घरघर नै चाहार्नु पर्दथ्यो । आज संसार सञ्चारको कारणले सानो गाउँझै साँघुरिएको जमानामा त्यही अनुसार कतिपय परम्परागत संस्कारहरूलाई सच्याउँदै लानु अपरिहार्य भएको छ । यदि यसो गर्न सकिएन भने त्यो चाडले सामाजिक र साँस्कृतिक रुपमा कुनै खास अर्थ बोकेर समाजलाई सही दिशाबोध गर्न सक्दैन ।
४. तिहारमा गरिने पूजाआजाको प्रसङ्गमानव समाज र सभ्यताको विकासक्रममा आइपरेका कैयौं समस्याहरूको सामना गर्दै आउँदा जानी नजानी विभिन्न मूल्य-मान्यता र संस्कार-संस्कृतिहरूको सिर्जना र विकास हुँदै आएको हुनुपर्छ । यी कुराहरूले मानव समाजलाई सदैव सजक र सचेत गराइरहन्छ- वर्तमान र आउने भविष्यप्रति पनि यदि त्यो सही छ भने । यदि त्यो गलत छ भने त पछिको त के कुरा वर्तमानमै पनि त्यो संस्कारसँगै बाँच्न र अस्तित्व कायम गर्न गाह्रो भइदिन्छ । झण्डै यो तिहार पनि त्यस्तै हुन लाग्दैछ हाम्रो कजजोरी र गलत प्रवृत्तिको राज्यसत्ताको कारणले गर्दा ।यहाँ फेरि, यो तिहारमा गरिने पूजाआजा र मानिने पुजिने वस्तुहरूको बारेमा एउटा दृष्टिकोणबाट विश्लेषण गर्ने कासिस गरौं । यसरी हेर्दा यो तिहार चाडमा केही सही कुरासँगै अनगिन्ती गलत कुराहरू पनि हावीहुँदै आएको पाउँद्छौं । यदि सम्वेदनशील भएको आफ्नै संस्कार-संस्कृतिको कोणबाट हेर्ने हो भने थुप्रै बेमेल र असमान संस्कारहरू विकसित गरिएको पाइन्छ । वहिहाङको मुन्धुम् अनुसार तिहारमा काग, कुकुर, गाई, गोरु र भाइलाई देवता मानेर पूजा गर्ने प्रसङ्ग कतै पाइँदैन । यो तिहारमा आजसम्म विद्यमान काग तिहार, कुकुर तिहार, गाई तिहार, गोरु तिहार र केवल चेलीले मात्रै भाइ-दाइको पुजा गर्नुपर्ने एक पक्षीय पक्षपाती चलन किरात मुन्धुम्को मर्म र संस्कार संस्कृतिभित्र पर्दैन । यो पछि हिन्दू संस्कारबाट भित्र्याई कोचिएका वा जोडिएका कुराहरू हुन् । तिहारको प्रमुख तथ्य मुन्धुम् राजनेता वालिहाङको प्रसङ्गमा कतै पनि चेलीले माइतिलाई फूलमाला, टीका आदि लगाइदिएर पूजा गरिदिएको प्रसङ्ग छैन । वलिहाङको मुन्धुम् अनुसार तिहारको सुरुदेखि औंशीको रातसम्म पहिलेका ती प्रतापी कुसल राजनेता वलिहाङको सम्झना र अबका राजनेताहरू प्नि तिनै वलिहाङजस्तै जनताको लागि मरिमेट्ने असल शासक होऊन्; उनीहरूलाई कुनै विघ्न बाधा, अड्चनहरू आइ नलागोस् र देशमा शान्ति सुब्यवस्थाले छाइरहोस् भनेर आफ्नो इष्टखदेव देवीसँग दियो कलशबाली विहान बेलुकी सेवा प्रार्थना गर्नु सान्दर्भिक हुन्छ । मुन्धुम् अनुसार प्रकृतिमा पाइने जति पनि फूलहरूको बेग्लै अर्थ, उपादेयता र पहिचान छ । किरात समाजमा आफ्नै चेलीको हातबाट उनिएको फूलमाला माइतिलाई लगाइदिने चलन धार्मिक-सांस्कृतिक रुपमा पाप र अशुभ हुन्छ भन्ने मान्यता र मुन्धुम् छ । अझै पनि किरात लिम्बू समुदायमा चेली माइतिबीचमा फूलले एकापसमा कुने हालतमा पनि हानाहान गर्नुहुँदैन भन्ने मान्यता छ र त्यसो गरिँदैन पनि । किरात संस्कार, संस्कृति र मूल्य-मान्यतानुसार फूलको प्रयोग त केवल विहेमा मात्रै व्यौलीले व्यौलालाई उनिएको फूलको माला गलामा लगाइदिन सक्छ । किरात समुदायमा जुनसुकै फूलहरू तरुनी-तन्देरीबीचमा पनि आदान-प्रदान गरिँदैन । विभिन्न किसिमका फूलहरूमध्ये शुभ र मानिस जातिका फूलहरू मात्र आदान-प्रदान गरिन्छ । त्यसमा पनि तरुनी-तन्देरीले सुनाखरी फूल (अम्लारी फुङ) माया प्रेमको प्रतीकको रुपमा दिने लिने गर्दछन् । त्यसैगरी शुभ कार्य र अशुभ कार्यमा दिनेलिने र प्रयोग गर्ने फूलहरू बेग्ला बेग्लै हुन्छन् । त्यसमा पनि तिहारमा प्रयोग गर्ने बावरी फूल (अन्दङ्फुङ) त मुन्धुम् अनुसार मान्छेले लगाउन नहुने पशु वा बाघको प्रतीक फूल हो । सिल्लरी फूल (सेक्मुरिफुङ्) समग्रमा मानिसको प्रतीका फूल हो । यसैगरी सयपत्री फूल (थोप्पारा फुङ्) तरुण युवा युवतीको फूल हो ।यसबारेमा मुन्धुम्ले भन्छ-
'मिनुआङ् फुङ्बे, सेक्मिुरिफुङ् ग
मेन्छाम्मे फुङ्लो, नाम्याप्मि फुङ्लो
मिनुआङ् फुङ्बे अन्दङ्ले फुङ् ग
थक्सारे फुङ्लो, केसामी फुङ्लो
मिनुआङ् फुङ्बे थोप्पारा फुङ् ग
नालिए फुङ्लो, मेन्छिन्ले फुङ्लो
मिनुआङ् फुङ्बे, मिक्चिरि फुङ् ग
खेमा ए फुङ्लो, यङ्सङ् ए फुङ्लो
ए मिक्कि ए सेगुम्लो, कुभुङ् ए सेगुम्लो..... ।।'
यसरी प्रकृतिमा पाइने प्रायः सबै फूलहरूको आफ्नै महत्व, पहिचान र उपादेयता मुन्धुम्मा वर्णन भएको पाइन्छ । तिहारमा ओखर-पाङ्ग्रा फुटाएर, तेलको घेरो लगाउँदै दाइभाइको वरिपरि घुम्दै फन्को मारेर विभिन्न रङ्गहरूको टीका र आफ्नो संस्कारसँग मेल नखाने फूलको माला लगाइदिनुभन्दा अन्य विकल्प बारे सोच्नु आवश्यक छ । तिहारमा चेली-माइतिको बीचमा केही अनुष्ठानहरू नगरी नसकिने वा नहुने अवस्था भएमा सोही दिन पारेर किरात लिम्बूहरूले हकमा प्रत्येक छ महिनामा चेली-माइति दुबै पक्षले गरिने शीर उठाउनी (माङ्गेन्ना) सेवा अनुष्ठान कार्य गर्न सकिन्छ । यो माङ्गेन्ना गर्ने आफ्नै शैली र मुन्धुम् हुन्छ । यसमा चेलीको माङ्गेन्ना गर्दा माइति र माइतिको माङ्गेन्ना गर्दा चेलीको उपस्थिति अनिवार्य मानिन्छ । यसमा एक अर्काको पूजाभन्दा पनि मुन्धुम् अनुसार दियो-कलश र मुन्धुम् विधिले एकअर्काको शीर उठाइदिने कार्य गरिन्छ । जीवनयात्रा र संघर्षका मोडहरूमा रहँदा कही कतै शीर ढल्छ, ढल्नसक्छ । शीर ढलेको मान्छेले कुनै प्रगति गर्न सक्दैन । यसको लागि त्यो ढलेको शीर वा तेतिकै पनि कहिलै मेरो चेली वा माइतिको शीर नढलोस् भनेर गरिने अनुष्ठान शीर उठाउनी (माङ्गेन्ना) सेवा के भाइ टीकाभन्दा कम महत्वको विषय हो र ?


email: db.angbung@gmail.com

++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++++

 

'वालिङ्हाङ् तङ्नाम्'

 

By-येहाङ लावती :

यो बलिहाङ् तङ्नाम्लाई 'वालिङ्हाङ् तङ्नाम्' पनि भन्ने गरेको पाइन्छ । यो तङ्नाम (चाड) थेसेक्क्रो -कातिक) महिनामा 'लासिःक' (औँसी) को समय पारेर मानिन्छ । यो पर्वको विकासको बारेमा किरात लिम्बँ समाजमा यस्तो कथन पाइन्छ, 'उहिल्यै किरात देशमा 'बलिहाङ / वालिङहाङ' नामक अति नै प्रजाप्रेमी र शक्तिशाली किरात राजा थिए । आफ्ना देशभित्रका जनताका सारा दुःख सुखमा उनले साथ दिन्थे । देशलाई क्षेत्र क्षेत्रमा छुट्याई सम्पूर्ण जनताले खाना खाए नखाएको बुझी खाएको खबर दरबारमा नपुगेसम्म आफँ पनि खाना खाँदैनथे । यस कारण उनको प्रजाहरू उनीप्रति अति नै मोहित थिए । उनी त्रिकालदर्शी पनि थिए । एकदिन राजसभा बोलाएर आफ्ना मन्त्री, सल्लाहकार र देशवासीसम्मुख यसरी आफ्ना कुरा राखे, 'मानिस मरणशील प्राणी भएकाले एकदिन यो देहलाई छोडेर जानैपर्छ । मेरो पनि दिनगन्ती पुगिसक्यो, यो देहलाई त्याग गरी अब म स्वर्ग जाँदैछु, तिमीहरूले यो हाम्रो देशलाई हृदय समान सम्झी माया गर्नु, तिमीहरू एकै परिवार सम्झी माया ममताका साथ कहिल्यै पनि झगडा टण्टा नगरी मिलेर बस्नु, देशको उन्नति र प्रगतिको लागि एकै मतले दत्तचित्त भई काम गर्नु ।' देशवासीले यो कुरा सुनेपछि आँशु झार्दै एकै स्वरमा राजासँग विन्ती गर्न थाले 'महाराज १ हामीलाई छोडेर त्यसरी जान पाउँनु हुन्न । तपाईं यो देशमा नभएमा हामी जम्मै टुहुरा टुहुरी भई दुःख पाउछौँ' । देशवासीको एकै स्वरको यो विन्ती सुनेपछि राजाले पनि आँखाबाट आँशु झार्दै फेरि भन्न थाले- 'प्यारा देशवासी हो १ तिमीहरूको यो कारुणिक विन्ती सुनेपछि मेरो मुटु नै छियाछिया भयो । तर मैले के गर्नु ? तिमीहरूको माया लाग्दा लाग्दै पनि छाडेर जान म वाध्य छु । मलाई लिन काल आउनै लाग्यो, संसारिक नियम नै यस्तो छ, यसलाई रोकेर रोक्न सकिँदैन' भन्नासाथ राजदरबारमा 'हाःम्लाःक्वा' (रुवावासी) ले थर्कन थाल्यो । देशवासीले राजासँग फेरि विन्ती गर्न थाले 'महाराज १ यसको रोकथामको लागि अन्य केही उपाय पनि छ कि ? भएमा सो सुन्नपाए हामी आभारी हुन्छौँ र सो गर्न हामी तयार छौँ' ।मन्त्री मण्डलका सदस्यलगायत देशवासीले पुनः गरेका उक्त बिन्ती सुनेपछि राजा फेरि बोल्न थाले 'मप्रति तिमीहरूको यति धेरै माया भएमा मेरो प्राण बच्न सक्ने एउटा उपाय त छ, त्यो तिमीहरूले गर्न सकेमा म बाँच्न पनि सक्छु' राजाको यो कुरा सुनेपछि देशवासी खुशीले गद्गद् हुँदै फेरि बोल्न थाले 'महाराज! तपाईंको जीवन रक्षाको लागि हामी जे पनि गर्न तयार छौँ, विधिको जानकारी पाउँ' । यो विन्ती सुनेपछि राजा फेरि बोल्न थाले 'त्यसो भए यसबारेको विधि तिमीहरूलाई म सुनाउँछु सुन है थेसेक्क्रो -कातिक) महिनाको औँसीको अध्यारो रात पारेर कालले मलाई लिन आउनै लागेको छ । यहाँछेउ आई पुग्नासाथ म बेहोस भई आफ्ना शयन कक्षमा लडिहाल्छु, त्यसभन्दा अगाडि नै तिमीहरूले प्रत्येक घरलाई लिपपोत सफा गरी घरघरमा बत्ती बाली खुवै उज्यालो बनाउनु र मेरो प्राण रक्षाको लागि तागेञँरा निङ्वाफुमाङको अटुट प्रार्थना गर्नु । यो खवर देशभरका घरघरमा पुर्‍याई एक आपसमा सहयोगी भई सम्पूर्णले यो काम गर्न सक्यौ भने काल फर्केर जानेछ र म कालको पञ्जामा नपरी अवश्य पनि फुत्कन सक्नेछु' । राजाको यो कुरा सुनेपछि उपस्थित सबै खुशी भई 'महाराज ! यो काम गर्न हामी तयार छौँ' भनी एकै स्वरमा सबै कराए ।राजाबाट उक्त आदेश हुनासाथ सो आदेश घरघरमा पुर्‍याउन देशवासीहरू हँलका हँल भई 'फा-सिङ्म्रो/ फा-सिङ्मारो' -यो आपतमा सहयोग गरागर गरौँ है) भन्दै राजाबाट हुकुम भएको विधि बताउदै घरघर, गाउँगाउँमा गए । हुकुमअनुसार आफ्ना पितातुल्य प्यारा राजाको प्राण रक्षाको लागि प्रत्येक घरमा सरसफाई गरी झिलिमिली बत्ती बाली प्रत्येकले तागेरा निङ्वाफुमाङसँग प्रार्थना गर्न सुरू गरे । उत्ता दरबारमा राजा वेहोस भई लडिहाले । 'फा-सिङम्रो' भन्दै राजदरबार लगायत देशभरका जनता प्रार्थना गर्दै रातभर कराइरहे, बिहानीको उषाको लालीसँगै राजाले आँखा खोली उठे । राजदरबारमा राजपरिवार, मन्त्री र सल्लाहकारलगायत उपस्थित सबैमा खुशीको आनन्दले सीमा नाघ्यो । राजा पूर्णरूपले होसमा आएपछि बोल्नथाले 'अब म पूर्ववत अवस्थाको होसमा आँए, यो खबर देश भरका जनताको घरघरमा पुर्‍याउँनु, देशवासीहरू सुर्ताएर बसेका होलान्' भनी उपस्थित सबैलाई आदेश दिए ।उक्त आदेश राजाबाट पाउँने बितिकै मन्त्री मण्डलका सदस्य र सल्लाहकार तथा सामान्य जनतासमेत 'राजा पूर्ववत होसमा आयो है, 'त्येञँअङसीरो' (राजा अबतार लिई आयो है) अब प्रार्थनामा मात्र एकाग्र भएर नवस उठ है, बिहान भयो बेलुकि भयो, 'नाम्लिङ्गेःत् / लालिङ्गेःत्' -घाम झुल्क्यो जुन झुल्क्यो) आदि भन्दै खुशीले नाच गान गर्दै हँलका हँल घरघरमा खबर पुर्‍याउँन गए । यसैलाई खस भाषामा पनि 'बलीराजको हुकुम हुँदा आएको हामी' भनी 'भैलो र द्यौसिरे' भनी खेल्ने चलन चलेको हो' भन्ने कथन छ । आफ्ना प्राणतुल्य प्यारो राजा पुनर्जीवित भएको खबर सुन्न पाएकोमा घरघरका मानिसहरू पनि खुशी भई यो शुभखवर पुर्‍याउन आउँनेलाई विभिन्न परिकारका 'पकवान' बनार्इर्र्खानदिँदै रूपैयाँ पैसा पनि दिन थाले । ती खबर दिन आउनेले पनि आफँले स्वागत सत्कार पाएकोमा खुशी भई विभिन्न किसिमका आशिर्वाद दिन थाले । राजालाई कालको मुखबाट बचाएको खुशीयालीमा हर्षवढाइ गर्दै पुनः देशभरि झिलिमिली बत्ती बाले । यो खुशीयालीमा विभिन्न पौष्टिक परिकार बनाई एक आपस्तमा बाँडी खान थाले । यसै खुशीयालीको सम्झनास्वरूप प्रत्येक 'थेसेक्रो' -कातिक) महिनामा पर्ने औँसीको समयमध्ये गणना गरेर निस्केको समयमा बलिहाङ राजाकै पालामा सालवसाल यो तङ्नाम् (चाड) मनाउन थाले र त्यसैको निरन्तरता दिँदै आज पनि यो चाड खासगरी दुइदिनसम्म किरात जातिले धुमधामसँग मनाउँछन्।यो पर्व पहिलो दिन बलिराजाकै सम्झनामा र आफ्ना दीर्घायुको लागि घर आँगन सफागरी बत्ती बाली प्रार्थना गर्ने । दोश्रो दिन बत्ती बाली हर्षर्ढाई गर्ने र खुशीयाली मानि मिठा-मिठा पकवान बनार्इर्र्खाने साथै खुवाउने पनि गरिन्छ । सामान्य रूपले तेश्रो दिन पनि त्यसैगरी मनाइन्छ ।मुन्धुमअनुसार 'चेली माइतीले फँल साटासाट गर्नु (आपस्तमा लगाउँनु) हुँदैन, लगाएमा 'चोःत्लुङ' (शिर) ढल्छ' भन्ने मान्यता छ, कारण फँललाई जोवनको प्रतीक पनि मानिन्छ । त्यसैले लिम्बँ जातिमा भाइ टीकाको चलन छैन । हाल आएर यो पर्वमा विभिन्न जाति उप-जातिको धार्मिक कथा र सांस्कृतिक पक्षहरू सम्मिश्रण हुन गएकाले यो चाडको नाम र मान्ने तरिकाहरू पनि विभिन्न हुन गएको देखिन्छ । जस्तै काग तिहार, कुकुर तिहार, गोवर्द्धन पँजा, गाई तिहार, भाइ तिहार आदि नामहरूलाई लिन सकिन्छ । यस अवस्थामा जगत्बहादुर जोशीले लेख्नुभएका यी शब्दहरू पनि सम्झना राख्नु पर्ने हुन आउँछ, उहाँ लेख्नुहुन्छ- "अनार्य राजा महाबलिको सहादत र उनको महान् बलिदानको सम्झानामा अनार्यहरूले ३ (तीन) दिनसम्म बत्ती बालेर दीपाबली मनाउने चलन चलाएका थिए । यस अनार्य संस्कृतिलाई कालान्तरमा आर्यहरूले पनि बलिराजाको आत्माको सम्मान गरेर आत्मसात् गरे ।"सन्दर्भ सूची१. इमानसिंह चेम्जोङ, किरात इतिहास र संस्कृति २०५१ पृष्ठ ८० नेपाली अनुवादक शेरबहादुर इङनाम, सालबाडी, झापा ।२. ऐ ऐ पुष्ठ ८१३. सम्पादक मण्डल, मेचीदेखि महाकाली (पूर्वाञ्चल भाग) २०३१ पृष्ठ ९९ सञ्चार मन्त्रालय, सँचना विभाग, काठमाडौँ ।४. इमानसिंह चेम्जोङ, किरात मुन्धुम सन् १९६१ पृष्ठ ७१, ७२ राजेन्द्रराम पलनवा (चम्पारण) विहार-भारत ।५. जगत्बहादुर जोशी, सयपत्री वर्ष३ वैशाख-मङ्सिर २०५४ पृष्ठ ८५ नेपाल राजकीय प्रज्ञा-प्रतिष्ठान काठमाडौँ ।६. उक्त क्र.सं. ४ को लेखक र पुस्तक पृष्ठ ७१ ।